Do‘kondan xarid qildingiz, pulini to‘ladingiz, ammo kassir qo‘lingizga chek tutqazmadi. “Keyin beramiz”, “terminaldan to‘ladingiz-ku”, “chek shart emas”, degan gaplar ham bo‘lishi mumkin. Xo‘sh, bunday vaziyatda xaridor nima qilishi kerak? Chekni talab qilish mumkinmi? Keyinchalik mahsulotda muammo chiqsa, xaridni qanday isbotlash mumkin?
Ko‘pchilik chekni oddiy qog‘oz deb o‘ylaydi. Aslida esa u xaridni tasdiqlovchi muhim hujjatlardan biridir.
Ayniqsa telefon, maishiy texnika, kiyim, mebel yoki boshqa qimmat mahsulot xarid qilganda chekni olish juda muhim.
Bugun chek faqat qog‘oz ko‘rinishida bo‘lishi shart emas. Ayrim holatlarda xaridorga elektron fiskal chek ham taqdim etiladi. Elektron to‘lov vositalari orqali hisob-kitoblarda fiskal belgili elektron to‘lov cheki taqdim etilishi nazarda tutilgan.
Chek nima uchun kerak?
Oddiy qilib aytganda, chek:
“Men mana shu mahsulotni, mana shu do‘kondan, mana shu narxda sotib oldim”
degan gapni tasdiqlashga yordam beradi.
Masalan, yangi telefon oldingiz.
Bir hafta o‘tib telefon ishlamay qoldi.
Do‘konga bordingiz.
Sotuvchi:
“Bizdan olganingizga ishonchingiz komilmi?”
deb so‘rashi mumkin.
Mana shunday vaziyatlarda xaridni tasdiqlovchi chek, elektron chek yoki boshqa tegishli hujjatlar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Shuning uchun “chek kerak emas” deb o‘ylash — xaridorning o‘ziga zarar bo‘lishi mumkin.
Sotuvchi chek bermasa, birinchi navbatda nima qilish kerak?
Eng oddiy yo‘l — chekni talab qilish.
Masalan:
“Iltimos, xarid uchun chekni bering.”
Agar elektron shaklda berilsa:
“Elektron chekni yuborib qo‘ying.”
deb aytishingiz mumkin.
Naqd pulda yoki qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa shakllarda savdo amalga oshirilganda nazorat-kassa texnikasi yoki virtual kassadan foydalanish va tegishli chekni taqdim etish talablari mavjud.
Shuning uchun kassada chek so‘rashdan uyalish kerak emas.
Bu sotuvchiga yaxshilik so‘rash emas — xaridni rasmiy tasdiqlovchi hujjatni olish masalasi.
“Karta orqali to‘ladingiz-ku, chek shart emas” desa-chi?
Bu gapni ko‘p eshitish mumkin.
Masalan:
“Terminaldan to‘ladingiz, bankda ko‘rinadi.”
Ha, bankdagi operatsiya pul o‘tkazilganini ko‘rsatishi mumkin.
Ammo bankdagi operatsiya bilan fiskal chek bir xil narsa emas.
Bank ilovasida:
“SHOP — 500 000 so‘m”
degan yozuv turishi mumkin.
Ammo chekda xarid qilingan mahsulotning nomi, miqdori, narxi va boshqa savdo ma’lumotlari ko‘rsatilishi mumkin.
Shuning uchun “kartadan to‘ladim — chek kerak emas” degan tushunchaga suyanib qolmang.
Elektron chek ham chek
Bugungi kunda xaridor:
“Menga qog‘oz chek bermadi”
deb xavotir olishi mumkin.
Lekin sotuvchi elektron fiskal chek taqdim etgan bo‘lsa, qog‘oz chek o‘rniga elektron ko‘rinishdagi chek berilgan bo‘lishi mumkin.
Masalan, u:
-
SMS;
-
elektron pochta;
-
messenjer;
-
QR-kodli elektron shakl
orqali taqdim etilishi mumkin.
Elektron tijoratda elektron to‘lov vositalari orqali to‘lov qilinganda xaridorga fiskal belgili elektron to‘lov cheki taqdim etilishi belgilangan.
Demak, “qog‘oz bermadi” degani avtomatik ravishda “chek bermadi” degani emas.
Avval telefoningizga elektron chek kelgan-kelmaganini tekshirib ko‘ring.
Chekni olgach, uni ham tekshiring
Chekni olganingiz bilan ish tugamaydi.
Undagi ma’lumotlarni bir ko‘z yugurtirib tekshiring:
-
do‘kon nomi;
-
sana va vaqt;
-
mahsulot nomi;
-
mahsulot soni;
-
narxi;
-
chegirma;
-
jami summa;
-
fiskal ma’lumotlar;
-
QR-kod va boshqa tegishli ma’lumotlar.
Masalan, siz 2 dona mahsulot oldingiz, chekda esa 3 dona ko‘rsatilgan.
Yoki do‘konda 100 ming so‘m deb turgan mahsulot chekda 130 ming so‘m chiqdi.
Bunday vaziyatni kassadan ketishdan oldin aniqlashtirish osonroq.
Chek berilmasa, qanday dalillarni saqlash kerak?
Aytaylik, sotuvchi chek bermadi.
Siz esa mahsulotni baribir sotib oldingiz.
Bunday holatda vahimaga tushish shart emas. Xaridga oid boshqa dalillarni ham saqlab qo‘ying.
Masalan:
— bank kartasidan to‘lov haqidagi ma’lumot;
— SMS xabari;
— bank ilovasidagi tranzaksiya;
— buyurtma raqami;
— sotuvchi bilan yozishmalar;
— mahsulotning qadoqlanishi;
— kafolat taloni;
— shartnoma;
— yetkazib berish hujjati;
— mahsulotning fotosi.
Bularning barchasi keyinchalik xarid bilan bog‘liq vaziyatni tushuntirishda qo‘l kelishi mumkin.
Lekin bir narsani unutmaslik kerak: bankdagi to‘lov ma’lumoti chek bilan aynan bir xil hujjat emas. Shuning uchun imkon qadar chekni olishga harakat qiling.
“Chek bermayman, evaziga arzonroq qilaman” desa-chi?
Mana bu joyda ayniqsa ehtiyot bo‘lish kerak.
Sotuvchi:
“Chek olmasangiz, 5 foiz arzonlashtirib beraman.”
deyishi mumkin.
Bunday taklifga shoshilib rozi bo‘lishdan oldin o‘ylab ko‘ring.
Bugun 10 ming yoki 20 ming so‘m tejagandek bo‘lishingiz mumkin.
Ammo ertaga mahsulot buzilsa yoki xaridni tasdiqlash kerak bo‘lsa, muammo chiqishi mumkin.
Arzonroq olishdan ko‘ra, xaridni rasmiylashtirib olish xavfsizroq.
Chek berilmasa, sotuvchiga qanday murojaat qilish kerak?
Avval xotirjam gaplashing.
Masalan:
“Men xarid uchun chek olmoqchiman. Iltimos, chekni taqdim qiling.”
Agar sotuvchi rad etsa:
“Elektron chek bo‘lsa ham yuborishingiz mumkin.”
deb aniqlashtiring.
Agar shundan keyin ham chek berishdan bosh tortsa, do‘kon nomi, manzili, sana-vaqt, xarid summasi va imkon qadar boshqa ma’lumotlarni qayd qilib oling.
Tortishuvni janjalga aylantirish shart emas. Muhimi, dalillarni saqlash.
Qayerga murojaat qilish mumkin?
Chek bermaslik masalasi soliq nazorati bilan ham bog‘liq.
Soliq organlari savdo va xizmat ko‘rsatish qoidalariga rioya etilishi, nazorat-kassa mashinalari yoki virtual kassalardan foydalanilishi va belgilangan tartibda chek berilishi masalalarini nazorat qilish vakolatiga ega.
Shuning uchun sotuvchi chek berishdan bosh tortsa, tegishli tartibda Soliq qo‘mitasi va uning hududiy organlariga murojaat qilish mumkin.
Bundan tashqari, agar chek masalasi mahsulotni almashtirish, qaytarish yoki boshqa iste’molchi huquqi buzilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha vakolatli organlarga ham murojaat qilish mumkin.
Chek bermagan do‘konni qanday aniqlash mumkin?
Murojaat qilmoqchi bo‘lsangiz, imkon qadar quyidagilarni yozib oling:
1. Do‘konning nomi.
2. Aniq manzili.
3. Xarid qilingan sana va taxminiy vaqt.
4. Xarid summasi.
5. Nima sotib olingani.
6. To‘lov usuli — naqd yoki karta.
7. Chek so‘ralgani, ammo berilmagani.
8. Mavjud bo‘lsa, to‘lovni tasdiqlovchi ma’lumotlar.
Qancha aniq ma’lumot bersangiz, vaziyatni tushuntirish shuncha oson bo‘ladi.
Chek olmagan xaridorning barcha huquqi yo‘qoladimi?
Yo‘q, masalani faqat “chek bor yoki yo‘q” degan bitta hujjatga bog‘lab qo‘yish to‘g‘ri emas.
Xaridni tasdiqlash uchun boshqa dalillar ham ahamiyatli bo‘lishi mumkin.
Masalan, bank orqali to‘langan bo‘lsa, tranzaksiya mavjud.
Onlayn xarid bo‘lsa, buyurtma ma’lumotlari bo‘lishi mumkin.
Kafolat taloni bo‘lishi mumkin.
Sotuvchi bilan yozishmalar bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun chek yo‘qolgan yoki berilmagan bo‘lsa, “endi hech qanday huquqim yo‘q” deb o‘ylamang.
Ammo baribir eng to‘g‘ri yo‘l — xarid vaqtidayoq chekni olish.
Qimmat mahsulotlarda ayniqsa ehtiyot bo‘ling
Telefon, noutbuk, televizor, muzlatkich, kir yuvish mashinasi, konditsioner, mebel kabi qimmat mahsulotlarda chekni olishni odat qiling.
Chunki bunday mahsulotlarda keyinchalik:
-
kafolat ta’miri;
-
almashtirish;
-
nuqson bo‘yicha murojaat;
-
qaytarish;
-
servis xizmati
masalalari chiqishi mumkin.
Bir necha daqiqa chekni saqlash — keyinchalik kunlab ovora bo‘lishdan yaxshiroq.
“Chek kerak emas” degan odatni tashlash kerak
Ba’zi xaridorlar:
“Non oldim, nima qilardim chekni?”
deydi.
To‘g‘ri, har bir kichik xarid chekini yillar davomida saqlash shart emas.
Ammo xarid vaqtida chekni olish odat bo‘lsa, katta xaridlarda ham unutib qo‘yilmaydi.
Eng muhimi, qimmat yoki kafolatli mahsulotlarning chekini albatta saqlang.
Chek masalasida 5 ta oddiy qoida
1. Xarid qildingizmi — chekni so‘rang.
2. Qog‘oz bo‘lmasa — elektron chekni so‘rang.
3. Chekni olgach, mahsulot va narxlarni tekshiring.
4. Qimmat xaridlarning chekini saqlab qo‘ying.
5. Chek berilmasa — do‘kon va xaridga oid ma’lumotlarni qayd qilib, tegishli tartibda murojaat qiling.
Xulosa
Chek — oddiy qog‘oz emas.
U xaridor uchun “men bu mahsulotni shu sotuvchidan sotib olganman” degan gapni tasdiqlashga yordam beradigan muhim hujjat.
Shuning uchun kassada:
“Chek kerak emas”
demasdan,
“Iltimos, chekni bering”
deyishga odatlaning.
Agar qog‘oz chek bo‘lmasa, elektron shaklini so‘rang.
Agar umuman chek berishmasa, xaridni tasdiqlovchi boshqa dalillarni saqlang va zarur bo‘lsa, tegishli organlarga murojaat qiling.
Qisqasi, chekni olgan odam pulining izini saqlaydi. Muammo chiqqanda esa aynan shu “iz” xaridorga kerak bo‘lib qolishi mumkin.
