Kömirni qayerdan va qanday tartibda xarid qiliş mumkin? Kimlar uning xarajatlari uçun kompensasiya oladi? Yetkazib berilgan yoqilği kam yoki sifatsiz çiqsa, iste’molçi nima qilişi kerak?
Kuz-qiş mavsumi yaqinlaşişi bilan tabiiy gaz yetib bormaydigan hududlarda yaşovçi aholi uçun kömir xaridi muhim masalaga aylanadi. Bunda kömirni öz vaqtida ğamlaşgina emas, balki uni belgilangan tartibda xarid qiliş, narxlarni soliştiriş, sifat va miqdorni tekşiriş, şuningdek, davlat tomonidan taqdim etiladigan ijtimoiy yordamdan foydalaniş imkoniyatlarini biliş ham zarur.
2026-yilda kömir savdosi tizimida muhim özgarişlar amalga oşirildi. Endi aholi kömir yetkazib beruvçini elektron portal orqali tanlaşi, mahsulotni uyiga yetkazib beriş yoki tarqatiş punktidan olib ketişni belgilaşi mumkin. Şu bilan birga, Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalar uçun kömir xaridi xarajatlarining bir qismini qoplaş mexanizmi ham joriy etilgan.
Uşbu maqolada amaldagi tartiblar, iste’molçilar uçun amaliy tavsiyalar va huquqlarni himoya qiliş usullarini körib çiqamiz.
1. Kömirning arzonlaştirilgan narxi: avvalgi tartib özgardimi?
Eng avvalo, köpçilikni qiziqtiradigan savolga aniqlik kiritiş lozim: aholi kömirni avvalgidek davlat tomonidan belgilangan yagona arzon narxda xarid qila oladimi?
Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 26-maydagi PQ-203-son qarori hamda Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 30-iyuldagi 418-son qarori bilan kömir savdosida bozor mexanizmlarini joriy etiş belgilangan. 2026-yil 1-iyundan boşlab kömir narxlarini davlat tomonidan tartibga soliş amaliyoti bekor qilingan.
Bu nimani anglatadi?
Ilgari aholi uçun kömirning çakana narxi davlat tomonidan belgilanadigan tartib asosida şakllantirilgan bölsa, yangi tizimda narxlar bozor tamoyillari asosida şakllanadi. Kömir yetkazib beruvçi tadbirkorlarni tanlaşda mahsulot narxi, sifati va yetkazib beriş şartlarini soliştiriş muhim ahamiyat kasb etadi.
Şu bilan birga, bu holat aholiga kömir yetkazib beriş jarayoni nazoratsiz qoldi, degani emas. Kömirni aholiga yetkazib beriş uçun mas’ul tadbirkorlar tomonidan mahalliy kömirga asossiz qöşimça ustama va ortiqça xarajatlar qöllanişining oldini oliş, raqobat qoidalariga rioya etilişini nazorat qiliş vazifasi Raqobatni rivojlantiriş va iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş qömitasi zimmasiga yuklatilgan.
Demak, iste’molçi uçun eng töğri yöl — kömirni rasmiy elektron portal orqali buyurtma qiliş, bir neçta taklifni soliştiriş va mahsulot hamda yetkazib beriş xizmatining umumiy qiymatini oldindan aniqlaşdir.
2. Kömirni kimlar xarid qilişi mumkin?
Kömir mahsulotini xarid qiliş va yetkazib beriş tartibi aholining kömirga bölgan ehtiyojini şakllantiriş, buyurtmalarni rasmiylaştiriş va iste’molçilarni mahsulot bilan ta’minlaş mexanizmlarini belgilaydi.
2026-yildagi yangi tartibga muvofiq, aholi elektron portal orqali röyxatdan ötib, öz hududidagi kömir yetkazib beruvçilar takliflarini körib çiqişi va buyurtma şakllantirişi mumkin.
Biroq bu yerda ikki masalani farqlaş lozim.
Birinçisi — kömirni oddiy tartibda xarid qiliş. Bu holatda iste’molçi portal orqali mavjud takliflarni körib çiqadi, yetkazib beruvçini tanlaydi va kömirni xarid qiladi.
Ikkinçisi — kömir xaridi uçun ijtimoiy kompensasiya oliş. Bu imkoniyat barça iste’molçilarga emas, balki belgilangan şartlarga javob beradigan, Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalarga tatbiq etiladi.
Şu sababli kömirni xarid qiliş huquqi bilan uning xarajatlari uçun davlatdan kompensasiya oliş huquqini bir-biriga aralaştirmaslik kerak.
Şuningdek, kömirga ehtiyojni şakllantiriş böyiça hududlardagi ma’lumotlar, mavjud zaxiralar va yetkazib beriş imkoniyatlari ahamiyatli. Agar iste’molçi öz hududidagi takliflardan yetkazib beruvçini tanlay olmasa, 2026–2027-yilgi mavsumda «Kömir ta’minot» MÇJ tomonidan kafolatlangan tarzda yetkazib beriş mexanizmi ham nazarda tutilgan.
3. Kimlar kömir xaridi uçun kompensasiya oladi?
2026–2027 yillarda amal qiladigan muhim yangiliklardan biri — Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalarning kömir xaridi xarajatlarining bir qismini qoplaş uçun kompensasiya ajratilişidir.
Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 30-iyuldagi 418-son qaroriga muvofiq, «mycoal.uz» interaktiv portali yoki uning mobil ilovasi orqali kömir xarid qilgan va Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalarga kompensasiya tölanadi.
Kompensasiya miqdori quyidagiça:
- xarid qilingan har bir tonna kömir uçun — 300 000 söm;
- bir oilaga bir kalendar yil davomida tölanadigan kompensasiyaning eng yuqori miqdori — 600 000 söm.
Masalan, oila portal orqali bir tonna kömir xarid qilsa, belgilangan şartlar asosida 300 ming söm kompensasiya olişi mumkin. Ikki tonna yoki undan köp kömir xarid qilinganda ham bir kalendar yil uçun kompensasiyaning umumiy miqdori 600 ming sömdan oşmaydi.
Muhim jihat: kompensasiya kömir xarid qilingan zahoti sotuvçi tomonidan beriladigan çegirma emas. Bu — belgilangan şartlar asosida davlat tomonidan keyinçalik tölanadigan mablağ.
Kompensasiya oliş uçun alohida ariza beriş talab etilmaydi. Portal orqali xarid amalga oşirilgani tasdiqlangaç, ma’lumotlar tegişli ijtimoiy himoya axborot tizimiga taqdim etiladi va oilaning Ijtimoiy reyestrda mavjudligi tekşiriladi. Kompensasiya belgilangan tartibda oilaning ijtimoiy kartasi yoki bank plastik kartasiga ötkaziladi.
E’tibor bering: agar oila Ijtimoiy reyestrga kiritilmagan bölsa, faqat kam daromadli ekanini aytişning özi uşbu kompensasiyani oliş uçun yetarli emas. Avvalo, reyestrdagi maqomini aniqlaş lozim.
4. «Mycoal.uz» orqali kömirni qanday xarid qiliş mumkin?
Kömir xaridini rasmiylaştiriş uçun elektron portaldan foydalaniş iste’molçiga yetkazib beruvçini tanlaş, buyurtma şartlarini köriş va yetkazib beriş jarayonini kuzatiş imkonini beradi.
Quyidagi amaliy qadamlarga rioya qiliş tavsiya etiladi.
1-qadam. Rasmiy portalni oçing.
mycoal.uz saytiga kiring yoki mavjud bölsa, uning rasmiy mobil ilovasidan foydalaning.
2-qadam. Röyxatdan öting.
Portalda talab qilinadigan ma’lumotlarni kiriting va tizim körsatmalariga muvofiq şaxsingizni tasdiqlang.
3-qadam. Kömir takliflarini körib çiqing.
Hududingizda mavjud yetkazib beruvçilarni, ularning narxlari va mahsulot haqidagi ma’lumotlarni soliştiring. Faqat kömirning bir tonnasi narxiga emas, balki uni uyga yetkazib beriş xarajatlariga ham e’tibor bering.
4-qadam. Yetkazib beruvçini tanlang.
Siz uçun narx, sifat va yetkazib beriş şaroitlari böyiça eng maqbul taklifni tanlang.
5-qadam. Buyurtma şartlarini tekşiring.
Buyurtmada kömirning turi, miqdori, narxi, yetkazib beriş manzili, muddati va qöşimça xizmatlar qiymati töğri körsatilganiga işonç hosil qiling.
6-qadam. Yetkazib beriş usulini belgilang.
Portalda nazarda tutilgan imkoniyatlarga muvofiq, kömirni yaşaş manzilingizga yoki boşqa manzilga yetkazib berişni tanlaşingiz mumkin. Şuningdek, umumiy tarqatiş punktidan özingiz olib ketiş varianti ham mavjud.
7-qadam. Buyurtmani qabul qilib olişni rasmiylaştiring.
Kömir keltirilganda miqdor va sifatni tekşiring. Buyurtma bajarilganini tasdiqlaş uçun portal orqali kelgan SMS-xabardagi havoladan foydalaniş talab etilişi mumkin.
Muhim: yetkazib beruvçi yetkaziş sanasini özgartirsa va siz yangi muddatga rozi bölmasangiz, belgilangan tartibda buyurtmani bekor qiliş huquqiga egasiz.
5. Kömir narxi va yetkazib beriş xarajatlarini qanday hisoblaş kerak?
Kömirni arzonroq xarid qilişda faqat bir tonna mahsulot narxiga qarab qaror çiqariş töğri emas.
Masalan, bir tadbirkor kömirni arzonroq narxda taklif qilişi mumkin, ammo uyga yetkazib beriş xarajati yuqori bölişi ehtimol. Boşqa yetkazib beruvçida esa mahsulot narxi biroz balandroq bölsa-da, umumiy xarajat kamroq çiqişi mumkin.
Şuning uçun quyidagi hisoblaş usulidan foydalaning:
Umumiy xarajat = kömir qiymati + yetkazib beriş xarajati + şartnomada nazarda tutilgan boşqa asosli tölovlar.
Buyurtma berişdan oldin quyidagi savollarga javob oling:
- Bir tonna kömirning narxi qança?
- Tanlangan miqdor uçun jami qança tölanadi?
- Yetkazib beriş xizmati narxi alohida hisoblanadimi?
- Kömirni tarqatiş punktidan olib ketiş mumkinmi?
- Mahsulot qaçon yetkazib beriladi?
- Tölov va buyurtmani bekor qiliş şartlari qanday?
Narxlarni soliştirayotganda aynan bir xil turdagi va taqqoslaş mumkin bölgan sifatdagi mahsulotlarni körib çiqiş muhim.
6. Kömirni qabul qilib olişda nimalarga e’tibor beriş kerak?
Iste’molçining manfaatlarini himoya qilişda eng muhim bosqiçlardan biri — mahsulotni qabul qilib olişdir.
Kömir yetkazib berilganidan keyin uning miqdori, taşqi holati va buyurtmaga muvofiqligini tekşiriş kerak.
Miqdorni tekşiring. Buyurtmada körsatilgan miqdor bilan amalda keltirilgan kömir miqdori özaro mos bölişi lozim. Imkon bölsa, tarozi natijasi yoki yuk hujjatlari bilan tanişing.
Kömirning taşqi holatini közdan keçiring. Mahsulotda ortiqça begona aralaşmalar, tuproq yoki boşqa materiallar köp emasligiga e’tibor bering. Biroq kömirning taşqi körinişigagina qarab uning issiqlik beriş xususiyati yoki barça sifat körsatkiçlarini aniqlab bölmaydi.
Sifat hujjatlarini sörang. Mavjud bölsa, mahsulotning turi va sifat körsatkiçlari haqidagi hujjatlar bilan tanişing. Kömirning kaloriyasi, namligi, kul miqdori va boşqa körsatkiçlari uning foydalilik darajasiga ta’sir qilişi mumkin.
Buyurtma va tölov hujjatlarini saqlang. Elektron buyurtma ma’lumotlari, şartnoma, tölov tasdiği, yetkazib beriş hujjatlari va yozişmalar keyinçalik nizo yuzaga kelganda muhim dalil bölişi mumkin.
Kamçilik aniqlansa, darhol qayd eting. Kömir miqdori kamligi yoki mahsulot sifati buyurtmaga mos emasligi aniqlansa, holatni foto yoki videoga oling, tegişli dalillarni saqlang va portal orqali e’tiroz bildiring.
Kömir sifati va hujjatlaştirilgan miqdori uçun işlab çiqaruvçi, uni saqlaş hamda iste’molçiga yetkaziş jarayoni uçun esa yetkazib beruvçi zimmasiga tegişli majburiyatlar yuklatilgan. Şuning uçun iste’molçi muammo qaysi bosqiçda yuzaga kelganini aniqlaşga harakat qilişi kerak.
7. Qanday holatlarda şikoyat qiliş mumkin?
Iste’molçi quyidagi holatlarda öz huquqlarini himoya qiliş uçun murojaat qilişi mumkin:
- buyurtmadagi miqdordan kam kömir yetkazib berilsa;
- mahsulotning sifati buyurtma yoki taqdim etilgan ma’lumotlarga mos kelmasa;
- kelişilgan yetkazib beriş muddatiga rioya qilinmasa;
- narx yoki qöşimça tölovlar haqida oldindan notöğri ma’lumot berilsa;
- mahalliy kömirga asossiz ustama yoki ortiqça xarajatlar qöşilsa;
- yetkazib beruvçi buyurtma şartlarini buzsa yoki iste’molçining qonuniy talablarini asossiz rad etsa.
Birinçi navbatda, «mycoal.uz» portalidagi murojaat va şikoyat imkoniyatlaridan foydalaniş mumkin. Şikoyatda buyurtma raqami, sana, yetkazib beruvçining ma’lumotlari, aniqlangan kamçilik va talabingizni körsating.
Agar masala hal etilmasa yoki narxlarni asossiz oşiriş, ortiqça ustama qöllaş kabi holatlar mavjud bölsa, Raqobatni rivojlantiriş va iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş qömitasiga murojaat qiliş mumkin.
Şikoyatga buyurtma, tölov hujjatlari, foto-videolar va yetkazib beruvçi bilan yozişmalarni ilova qiliş maqsadga muvofiq.
8. Kömir ta’minotida kimlar mas’ul?
Aholini kömir bilan ta’minlaş faqat sotuvçi tadbirkorning vazifasi emas. Yangi tartibda hududiy ta’minotni taşkil etiş va muvofiqlaştiriş böyiça davlat organlariga ham vazifalar yuklatilgan.
Xususan:
- Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, viloyatlar va tuman (şahar) hokimliklari — aholi va byudjet taşkilotlarini kömir bilan ta’minlaş işlari uçun mas’ul;
- «Özbekkömir» AJ — kömir mahsulotlarini işlab çiqariş va ta’minot tizimida belgilangan vazifalarni amalga oşiradi;
- kömir yetkazib beruvçi tadbirkorlar — buyurtma şartlariga muvofiq mahsulotni iste’molçiga yetkaziş uçun mas’ul;
- Raqobatni rivojlantiriş va iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş qömitasi — raqobat qoidalariga rioya etilişi va asossiz ustamalarning oldini oliş böyiça nazoratni amalga oşiradi.
Agar iste’molçi öz hududida kömir yetkazib beruvçini tanlay olmasa, joriy mavsumda «Kömir ta’minot» MÇJ orqali kafolatlangan ta’minot mexanizmi nazarda tutilgan. Bunday holatda hududiy mas’ul idoralarga murojaat qilib, amaldagi ta’minot imkoniyatlarini aniqlaş mumkin.
9. Kömirni xarid qilişda eng köp uçraydigan xatolar
Qişga tayyorgarlik körayotgan iste’molçilar quyidagi xatolardan saqlanişi lozim:
Faqat narxga qarab qaror qabul qiliş. Eng arzon taklif har doim ham umumiy xarajat böyiça eng maqbul taklif bölmasligi mumkin.
Yetkazib beriş haqini oldindan aniqlamaslik. Keyinçalik kutilmagan xarajatlar paydo bölişi mumkin.
Hujjatsiz pul tölaş. Tölov tasdiği va buyurtma ma’lumotlarini saqlaş nizolarning oldini olişga yordam beradi.
Kömirni tekşirmasdan qabul qiliş. Miqdor yoki sifat böyiça e’tirozlarni öz vaqtida qayd etiş muhim.
Kompensasiyani avtomatik ravişda hamma oladi, deb öylaş. Kompensasiya uçun Ijtimoiy reyestrda böliş va kömirni belgilangan elektron kanal orqali xarid qiliş şartlari bajarilişi lozim.
Norasmiy vositaçilarga işoniş. Buyurtma va tölovlarni rasmiy tartibda rasmiylaştiriş, şaxsiy ma’lumotlar hamda bank kartasi rekvizitlarini noma’lum şaxslarga bermaslik kerak.
Xulosa
Kömir ta’minoti tizimidagi yangi özgarişlar aholiga yetkazib beruvçini tanlaş, narx va sifatni soliştiriş hamda buyurtma jarayonini elektron şaklda kuzatiş imkonini beradi. Şu bilan birga, narxlarni davlat tomonidan belgilaş amaliyoti bekor qilingani sababli iste’molçilarga takliflarni sinçkovlik bilan taqqoslaş va barça xarajatlarni oldindan hisoblaş tavsiya etiladi.
Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalar uçun esa 2026–2027 yillarda kömir xaridi xarajatlarining bir qismini qoplaş mexanizmi mavjud. Bu imkoniyatdan foydalaniş uçun kömirni «mycoal.uz» portali orqali xarid qiliş va belgilangan şartlarga rioya etiş zarur.
Eng muhimi, iste’molçi öz huquqlarini bilişi, buyurtma va tölov hujjatlarini saqlaşi, mahsulotni qabul qilişda miqdor va sifatni tekşirişi hamda huquqlari buzilgan holatlarda vakolatli idoralarga murojaat qilişdan tortinmasligi kerak.
Unutmang: qonuniy va rasmiy tartibda amalga oşirilgan xarid — nafaqat mablağingizni tejaş, balki huquqlaringizni himoya qilişning ham muhim şartidir.
