“Doktor, menda nima bo‘ldi?”
“Bu dori nima uchun?”
“Tekshiruvdan nima chiqdi?”
“Operatsiya qilish shartmi?”
“Davolanish qancha davom etadi?”
“Boshqa usuli yo‘qmi?”
Bu savollar oddiydek ko‘rinadi. Ammo shifokor qabulida ayrim bemorlar ularni berishga uyaladi.
Ba’zilar “shifok‘r aytgan bo‘lsa, demak shunday” deb o‘ylaydi. Yana kimdir savol bersa, shifokorni ranjitib qo‘yishidan xavotir oladi.
Aslida esa bemorning savol berishi — shifokorga hurmatsizlik emas. Aksincha, o‘z sog‘lig‘i haqida ma’lumot olish va davolanish jarayonini tushunishga intilishdir.
Amaldagi qonunchilikda fuqaroning o‘z sog‘lig‘i holati haqida, jumladan tekshiruv natijalari, tashxis, kasallikning ehtimoliy kechishi, davolash usullari, ular bilan bog‘liq xavf-xatarlar, tibbiy aralashuvlar hamda davolash natijalari haqida ma’lumot olish huquqi belgilangan.
“Shifokor aytdi — demak, bo‘ldi” emas
Tibbiyotda shifokorning kasbiy bilim va tajribasi muhim.
Ammo bemor ham davolanish jarayonining bevosita ishtirokchisi.
Masalan, sizga:
“MRTdan o‘tishingiz kerak”
deyishdi.
Bemor sifatida quyidagilarni so‘rashingiz mumkin:
— Nima sababdan MRT kerak?
— Tekshiruv nimani aniqlashga yordam beradi?
— Boshqa tekshiruv usuli bormi?
— Tekshiruvga qanday tayyorgarlik ko‘rish kerak?
— Natija keyingi davolashga qanday ta’sir qiladi?
Bu savollar shifokorning ishiga aralashish emas.
Bu — bemorning o‘z sog‘lig‘i haqida tushunarli ma’lumot olishga bo‘lgan ehtiyojidir.
“Tashxisingiz shu” — lekin bu nimani anglatadi?
Tibbiy atamalar oddiy odam uchun har doim ham tushunarli emas.
Shifokor:
“Sizda falon kasallik bor”
deydi.
Bemor esa bu kasallik nimani anglatishini, qanchalik jiddiyligini, qanday davolanish kerakligini bilmasligi mumkin.
Shunday vaziyatda:
“Oddiy tilda tushuntirib bera olasizmi?”
deb so‘rash mumkin.
Masalan:
-
Bu kasallik nimadan kelib chiqadi?
-
Hozirgi holatim qanchalik jiddiy?
-
Davolamasam nima bo‘lishi mumkin?
-
Davolashdan maqsad nima?
-
Davolanish qancha davom etadi?
-
Qachon qayta ko‘rikka kelishim kerak?
Bemorning savol berishi uchun alohida “ruxsat” kutishi shart emas.
Muhimi, muloqot hurmat doirasida bo‘lishi kerak.
Dori yozildi. Lekin nima uchun?
Shifokor retsept yozdi:
“Kuniga ikki mahal ichasiz.”
Bemor dorixonaga bordi, dori sotib oldi va ichishni boshladi.
Ammo dori nima uchun berilgani, qanday ta’sir qilishi yoki nojo‘ya ta’sirlari haqida savol bermadi.
Aslida esa bemor:
“Bu dori nima uchun?”
“Uni qancha vaqt ichaman?”
“Qaysi vaqtda qabul qilaman?”
“Nojo‘ya ta’siri bo‘lishi mumkinmi?”
“Boshqa dorilar bilan birga ichsam bo‘ladimi?”
kabi savollarni berishi mumkin.
Amaldagi tibbiy xizmat tartiblarida ham bemorga dori vositalarini to‘g‘ri va o‘z vaqtida qabul qilish hamda ularning nojo‘ya ta’sirlari haqida ma’lumot berish masalasi nazarda tutilgan.
“Tahlilingiz yomon chiqibdi” — qaysi ko‘rsatkich?
Ba’zan bemorga:
“Tahlillaringiz yaxshi emas”
degan umumiy gap aytiladi.
Ammo qaysi ko‘rsatkich o‘zgargan?
Nima sababdan o‘zgargan?
Bu holat qanchalik ahamiyatli?
Qayta tahlil qilish kerakmi?
Bemor buni so‘rashi mumkin.
Tekshiruv natijasini shunchaki qo‘lga olib, internetdan o‘zboshimchalik bilan tashxis qidirish ham to‘g‘ri yo‘l emas.
Eng ma’quli — natijani shifokor bilan muhokama qilish.
“Mana shu ko‘rsatkich nimani anglatadi?”
degan savolning o‘zi ko‘p narsaga aniqlik kiritishi mumkin.
“Operatsiya kerak” deyishdi. Savol berishga ulgurmay imzo qo‘ymang
Jarrohlik amaliyoti yoki boshqa jiddiy tibbiy aralashuv masalasi ko‘tarilganda bemor uchun savollar yanada muhim.
Masalan:
Nima sababdan operatsiya kerak?
Operatsiya qilinmasa nima bo‘ladi?
Boshqa davolash usullari mavjudmi?
Operatsiyaning xavfi qanday?
Tiklanish davri qancha?
Qanday asoratlar bo‘lishi mumkin?
Operatsiyadan keyin nimalarga rioya qilish kerak?
Bunday savollar bemorning vaziyatni yaxshiroq tushunishiga yordam beradi.
Qonunchilikda bemorning tibbiy aralashuvga o‘z ixtiyori bilan rozilik berish yoki uni rad etish huquqi belgilangan.
Shu sababli bemor tushunmagan muolajaga oid savollarini berishi tabiiy.
“Boshqa davolash usuli bormi?”
Bu ham muhim savol.
Masalan, sizga ma’lum bir davolash usuli tavsiya qilindi.
Bemor:
“Buning boshqa muqobil usuli bormi?”
deb so‘rashi mumkin.
Shifokor tegishli tibbiy holatdan kelib chiqib mavjud variantlarni tushuntirishi mumkin.
Bunda bemor internetdagi noma’lum manbalardan topilgan “mo‘jizaviy davolash” usulini shifokor tavsiyasiga tenglashtirmasligi kerak.
Savol berish — o‘z-o‘zini davolash degani emas.
“Ikkinchi fikr” so‘rash mumkinmi?
Jiddiy tashxis qo‘yilganda yoki uzoq va qimmat davolanish tavsiya etilganda ayrim bemorlar boshqa mutaxassis fikrini bilishni istaydi.
Bunday istakning o‘zi g‘ayritabiiy emas.
Masalan:
“Boshqa mutaxassis bilan ham maslahatlashsam bo‘ladimi?”
“Tekshiruv natijalarimni boshqa shifokorga ko‘rsatishim mumkinmi?”
degan savollar berish mumkin.
Ayniqsa operatsiya, uzoq muddatli davolanish yoki katta xarajat talab qiladigan tibbiy xizmat haqida qaror qabul qilayotgan bo‘lsangiz, ma’lumotlarni to‘liq tushunib olish muhim.
“Bu tekshiruv pullikmi?”
Bemorning savollari faqat tashxis va davolash bilan cheklanmaydi.
Pul masalasi ham muhim.
Masalan:
— Bu tahlil pullikmi?
— Narxi qancha?
— Konsultatsiya narxga kiradimi?
— Qo‘shimcha tekshiruvlar uchun alohida to‘lov qilinadimi?
— Davolanishning umumiy qiymati qancha bo‘lishi mumkin?
Ayniqsa xususiy klinikada davolanishdan oldin bu savollarni berish foydali.
Chunki “davolanish 2 million so‘m” degan umumiy gap ortida bir nechta alohida xizmatlar bo‘lishi mumkin.
“Natijani menga tushuntirib bering”
Tibbiy hujjatdagi raqamlar va atamalar bemor uchun tushunarsiz bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun:
“Xulosada nima yozilgan?”
“Bu mening holatim uchun nimani anglatadi?”
“Keyingi qadam nima?”
deb so‘rash mumkin.
Amaldagi birlamchi tibbiy yordam tartiblarida bemorga sog‘lig‘i va davolash jarayoni haqida to‘g‘ri, aniq, ochiq va tushunarli ma’lumot berish hamda ochiq va tushunarli muloqotni ta’minlash talablari qayd etilgan.
Shifokor bilan gaplashishda qanday savollarni oldindan tayyorlash kerak?
Qabulga kirishdan oldin savollarni telefonga yozib qo‘yish ham mumkin.
Masalan:
Tashxis bo‘yicha:
-
Menda qanday tashxis bor?
-
Bu tashxis qaysi tekshiruv natijasiga asoslangan?
-
Qo‘shimcha tekshiruv kerakmi?
Davolash bo‘yicha:
-
Qanday davolash tavsiya qilinyapti?
-
Davolash qancha davom etadi?
-
Muqobil usullar bormi?
-
Davolashning xavfi yoki nojo‘ya ta’sirlari qanday?
Dori bo‘yicha:
-
Dori nima uchun?
-
Qachon va qancha miqdorda qabul qilaman?
-
Qanday nojo‘ya ta’sirlar bo‘lishi mumkin?
Keyingi qadam bo‘yicha:
-
Qachon qayta ko‘rikka kelaman?
-
Qaysi belgilar paydo bo‘lsa, darhol murojaat qilishim kerak?
“Savol bersam, shifokor jahli chiqadi”
Bu qo‘rquv ayrim bemorlarda uchraydi.
Ammo bemorning sog‘lig‘i haqida tushunarli ma’lumot olishga intilishi tabiiy.
Shifokor bilan muloqotda bemor ham hurmatni saqlashi kerak.
Masalan:
“Doktor, bu joyini yaxshi tushunmadim, iltimos, yana bir bor tushuntirib bera olasizmi?”
degan murojaat bilan:
“Siz noto‘g‘ri aytyapsiz!”
degan keskin munosabat o‘rtasida katta farq bor.
Savol berish — bahslashish emas.
Javob tushunarsiz bo‘lsa, yana so‘rash mumkinmi?
Albatta, bemor uchun eng muhim jihatlardan biri — tushungan holda qaror qabul qilish.
Agar shifokorning javobi tibbiy terminlarga boy bo‘lsa:
“Oddiyroq qilib tushuntirib bering”
deyish mumkin.
Agar muolajaning maqsadi tushunarsiz bo‘lsa:
“Bu muolaja nimaga kerak?”
deb yana so‘rash mumkin.
Agar xavf-xatar tushuntirilmasa:
“Qanday asoratlar bo‘lishi mumkin?”
deb aniqlashtirish mumkin.
Savol berishning maqsadi shifokorni sinash emas. Bemorning o‘z sog‘lig‘i haqida ongli tushunchaga ega bo‘lishidir.
Bemor o‘z tibbiy ma’lumotlarini so‘rashi mumkin
Bemorning savol berish huquqi uning tibbiy ma’lumotlariga bo‘lgan huquqi bilan ham bog‘liq.
Sog‘liq holati, tekshiruv natijalari, tashxis, davolash usullari va davolash natijalari haqida ma’lumot olish imkoniyati qonunchilikda belgilangan.
Shuningdek, bemor ma’lumotlarining maxfiyligi ham muhim.
Tibbiy xizmat ko‘rsatishda bemorning murojaat qilgani, sog‘lig‘i holati, tashxisi va tekshiruv-davolash jarayonida olingan ma’lumotlarning sir saqlanishi nazarda tutilgan.
Demak, bemor nafaqat “Menga nima bo‘ldi?”, balki “Mening tibbiy ma’lumotlarim kimga berilishi mumkin?” degan savolni ham berishi mumkin.
Savol berishga vaqt yetmasa-chi?
Qabul qisqa bo‘lishi mumkin.
Shu sababli oldindan eng muhim savollarni yozib olish foydali.
Masalan, 5 ta asosiy savol:
-
Mening tashxisim nima?
-
Qanday davolash kerak?
-
Bu davolashning xavfi bormi?
-
Boshqa variant mavjudmi?
-
Keyingi qadam nima?
Shu besh savolning o‘zi ham qabuldan ancha tushunarli ma’lumot bilan chiqishga yordam beradi.
Javob ololmasangiz nima qilish kerak?
Agar bemor o‘z sog‘lig‘i haqida zarur ma’lumotni ololmayotgan deb hisoblasa, avvalo shifokordan tushuntirishni qayta so‘rashi mumkin.
Zarur bo‘lsa:
-
bo‘lim mudiriga;
-
tibbiyot muassasasi rahbariga;
-
tegishli yuqori turuvchi tashkilotga
murojaat qilish mumkin.
Bemorning huquqlari buzilgan taqdirda davolash-profilaktika muassasasi rahbari yoki mansabdor shaxsiga, yuqori boshqaruv organiga yoki sudga shikoyat qilish imkoniyati qonunchilikda nazarda tutilgan.
Bemor qabulga borganda berishi mumkin bo‘lgan 15 ta savol
1. Menda qanday tashxis bor?
2. Tashxis qaysi tekshiruvga asoslangan?
3. Qo‘shimcha tekshiruv kerakmi?
4. Tavsiya qilinayotgan davolashdan maqsad nima?
5. Davolash qancha davom etadi?
6. Boshqa davolash usuli bormi?
7. Ushbu muolajaning xavfi qanday?
8. Qanday nojo‘ya ta’sirlar bo‘lishi mumkin?
9. Dori nima uchun buyurildi?
10. Dorini qachon va qanday qabul qilaman?
11. Qaysi belgilar xavfli hisoblanadi?
12. Qachon qayta ko‘rikka kelaman?
13. Qaysi tekshiruv natijalarini saqlashim kerak?
14. Davolanish yoki tekshiruv uchun qancha to‘lov qilaman?
15. Zarur bo‘lsa, boshqa mutaxassis fikrini olsam bo‘ladimi?
Eng muhim qoida
Shifokor qabulidan chiqqaningizda:
“Menga nima bo‘ldi?”
“Nima qilishim kerak?”
“Nimani kuzatishim kerak?”
degan uchta savolga hech bo‘lmaganda umumiy javobni tushungan bo‘lishingiz muhim.
Agar tushunmagan bo‘lsangiz, yana so‘rang.
Savol berishdan uyalmang.
Chunki gap oddiy xizmat haqida emas — insonning sog‘lig‘i haqida ketmoqda.
Xulosa
Bemor shifokorga kelganda faqat tekshiriladigan yoki davolanadigan shaxs emas. U o‘z sog‘lig‘i haqida ma’lumot oladigan va tibbiy qarorlar jarayonida ishtirok etadigan insondir.
Shuning uchun:
“Bu nima?”
“Nega kerak?”
“Qancha davom etadi?”
“Xavfi bormi?”
“Boshqa usuli bormi?”
“Keyin nima qilaman?”
degan savollarni berishdan tortinmaslik kerak.
Amaldagi tartib ham tibbiy xizmatdan foydalanuvchiga sog‘lig‘i, tekshiruv natijalari, tashxis, davolash usullari va xavf-xatarlar haqida ochiq va tushunarli ma’lumot berilishini nazarda tutadi.
Shifokorga savol berish — uning bilimini shubha ostiga qo‘yish emas. Bu o‘z sog‘lig‘ingizga befarq emasligingizning belgisi.
