Iste’molchi kundalik hayotida doimo savdo munosabatlariga kirishadi. Non, sut, kiyim-kechak, maishiy texnika, poyabzal, kosmetika, uy-ro‘zg‘or buyumlari yoki boshqa mahsulotlarni xarid qilishimiz oddiy kundalik jarayondek ko‘rinsa-da, uning ortida iste’molchi va sotuvchi o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar mavjud.
Xo‘sh, chakana savdo deganda nimani tushunamiz?
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 13-fevraldagi 75-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasida chakana savdo qoidalari”da chakana savdoning mazmuni belgilab berilgan.
Mazkur Qoidalarga ko‘ra, chakana savdo — savdo sohasida yakuniy iste’mol uchun, tovarlardan tijorat maqsadlarida foydalanish huquqisiz aholiga tovarlarni donalab yoki ko‘p bo‘lmagan miqdorlarda sotishni nazarda tutuvchi faoliyatdir. Amaldagi tartibda bunday savdo naqd pul, bank plastik kartalari yoki kontaktsiz onlayn to‘lov tizimlari orqali amalga oshirilishi ham nazarda tutilgan.
Chakana savdoning asosiy belgisi nimada?
Chakana savdoning eng muhim jihati — tovarning yakuniy iste’molchiga sotilishidir.
Masalan, fuqaro do‘konga kirib, oilasi uchun bir necha kilogramm oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak yoki maishiy buyumlar xarid qilsa, bu chakana savdoga xos holat hisoblanadi.
Bunda xaridor mahsulotni qayta sotish yoki tijorat faoliyatida foydalanish uchun emas, balki o‘zining yoki oilasining ehtiyoji uchun xarid qiladi.
Shu sababli kundalik hayotimizda uchraydigan ko‘plab xaridlar chakana savdo munosabatlari bilan bog‘liq.
Chakana savdo qayerlarda amalga oshiriladi?
75-son qarorda savdo obyekti tovarlar va xizmatlarni sotishga mo‘ljallangan yoki moslashtirilgan joy yoxud inshoot sifatida izohlangan.
Chakana savdo obyektlariga turli savdo shakllari, jumladan, supermarket, gipermarket, savdo markazi, savdo kompleksi, universam, univermag, minimarket, oziq-ovqat do‘koni, ixtisoslashtirilgan do‘kon, pavilyon, kiosk va boshqa savdo obyektlari kiradi.
Demak, chakana savdo faqat oddiy do‘kondagi xarid bilan cheklanmaydi. Bugungi kunda iste’molchi turli shakldagi savdo obyektlari orqali tovar xarid qilishi mumkin.
Nima uchun chakana savdo qoidalarini bilish kerak?
Chakana savdo jarayonida iste’molchi o‘ziga taklif etilayotgan tovar haqida zarur va ishonchli ma’lumotga ega bo‘lishi kerak.
Xaridor mahsulotni sotib olishdan oldin uning:
— nomi;
— narxi;
— asosiy xususiyatlari;
— foydalanish tartibi;
— xavfsiz qo‘llash qoidalari;
— yaroqlilik muddati;
— boshqa zarur ma’lumotlari
bilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘lishi muhim.
Bu ma’lumotlar iste’molchiga tovarni ongli ravishda tanlashga yordam beradi.
Narxni bilmasdan xarid qilmang
Chakana savdoda tovarning narxi iste’molchi uchun muhim ma’lumotlardan biridir.
Xaridor mahsulotni xarid qilishdan oldin uning qancha turishini bilishi kerak. Shu sababli savdo joylarida tovarlarning narxlari belgilangan tartibda va iste’molchiga tushunarli shaklda ko‘rsatilishi muhim.
Iste’molchi mahsulotni tanlayotganda uning narxiga e’tibor berishi, xarid vaqtida esa hisob-kitob summasini nazorat qilishi mumkin.
Tovar haqida ma’lumot olish — iste’molchining muhim huquqlaridan biri
Xaridor do‘konga kirganda faqat mahsulotni sotib olish bilan cheklanmaydi. U o‘ziga taklif etilayotgan tovar haqida ma’lumot olishga ham haqli.
Masalan, oziq-ovqat mahsulotini xarid qilayotgan iste’molchi uning yaroqlilik muddati, tarkibi, ishlab chiqaruvchisi va boshqa zarur ma’lumotlariga e’tibor qaratishi mumkin.
Maishiy texnika yoki boshqa murakkab mahsulotlarni xarid qilishda esa uning foydalanish xususiyatlari, kafolat shartlari va boshqa muhim ma’lumotlar bilan tanishish alohida ahamiyatga ega.
Tovarni ko‘zdan kechirishga ham e’tibor bering
Xaridor tovarni tanlash jarayonida uning tashqi ko‘rinishi, qadoqlanishi, butligi va boshqa xususiyatlariga e’tibor qaratishi lozim.
Ayniqsa, qadoqlangan mahsulotlarni xarid qilishda qadoqning shikastlanmaganligi, mahsulotning yaroqlilik muddati va markirovka ma’lumotlarini ko‘zdan kechirish foydali.
O‘lchab yoki tortib sotiladigan mahsulotlarda esa o‘lchov vositalarining to‘g‘ri ishlashiga e’tibor qaratish muhim.
Xaridni tasdiqlovchi hujjatni oling
Xarid amalga oshirilgandan so‘ng iste’molchi hisob-kitobni tasdiqlovchi hujjatni olishi va uni saqlab qo‘yishi maqsadga muvofiq.
Amaldagi Qoidalarning ayrim holatlarida, masalan, nazorat-kassa mashinasidan foydalanmasdan chakana savdo amalga oshirilayotganida xaridorga tegishli rekvizitlar ko‘rsatilgan kvitansiya yoki unga o‘xshash hujjat berilishi nazarda tutilgan.
Xaridni tasdiqlovchi hujjat keyinchalik tovar bo‘yicha masala yuzaga kelgan taqdirda iste’molchining o‘z talablarini asoslashida muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Chakana savdo qoidalari nimalarni qamrab oladi?
75-son qaror bilan tasdiqlangan chakana savdo qoidalari faqat oddiy oziq-ovqat yoki nooziq-ovqat do‘konlari bilan bog‘liq masalalarnigina emas, balki chakana savdoning turli yo‘nalishlariga oid qoidalarni ham qamrab oladi.
Jumladan, hujjatda oziq-ovqat mahsulotlari, alkogol va tamaki mahsulotlari, meva-sabzavotlar, qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlardan yasalgan buyumlar, avtomototransport vositalari, kiyim-kechak va poyabzal, texnik jihatdan murakkab maishiy tovarlar, maishiy kimyo, dori vositalari va tibbiy buyumlar kabi yo‘nalishlar bo‘yicha alohida talablar mavjud. Shuningdek, internet-do‘konlar, savdo avtomatlari va boshqa savdo shakllariga oid maxsus qoidalar ham nazarda tutilgan.
Iste’molchiga amaliy maslahat
🛒 Xarid qilishdan oldin:
— tovar nomi va xususiyatlarini o‘rganing;
— narxiga e’tibor bering;
— yaroqlilik muddatini tekshiring;
— qadoq va markirovkasini ko‘zdan kechiring;
— zarur hollarda sotuvchidan qo‘shimcha ma’lumot so‘rang.
🧾 Xariddan keyin:
— hisob-kitobni tekshiring;
— kassa cheki yoki tegishli xarid hujjatini oling;
— hujjatni saqlab qo‘ying.
Eng muhimi, iste’molchi xarid vaqtida o‘z huquqlarini bilishi va qonunchilikda belgilangan imkoniyatlardan foydalanishi kerak.
O‘z huquqini bilgan iste’molchi — o‘z manfaatini himoya qila oladi.
Toshkent viloyati iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari hududiy birlashmasi tomonidan iste’molchilarning huquqiy savodxonligini oshirish maqsadida “Chakana savdo qoidalarini bilamizmi?” rukni ostida ushbu qoidalarning muhim jihatlari bosqichma-bosqich yoritib boriladi.
Keyingi materiallarda chakana savdoda narxnoma qanday bo‘lishi kerakligi, sotuvchi tovar haqida qanday ma’lumot berishi shartligi, xaridorning tovarni ko‘zdan kechirish huquqi, o‘lchov vositalariga qo‘yiladigan talablar va boshqa muhim qoidalar haqida batafsil ma’lumot beramiz.
