“Yiliga atigi 24 foiz!” yoki “Oyiga bor-yo‘g‘i 1 million so‘m!” — kredit reklamasidagi bunday raqamlar ko‘pchilikni qiziqtiradi. Ammo kredit olishdan oldin eng muhim savol bu emas. Asosiy savol — kreditni olgach, bank yoki kredit tashkilotiga jami qancha pul qaytariladi?
Aynan shu savolga javob beradigan ko‘rsatkichlardan biri — kreditning umumiy qiymati.
Kredit shartnomasini imzolashdan oldin iste’molchi nafaqat kredit summasi va foiz stavkasiga, balki o‘z zimmasiga tushadigan jami moliyaviy majburiyatlarga ham e’tibor qaratishi kerak.
100 million olsangiz, 100 million qaytarmaysiz
Masalan, fuqaro 100 mln so‘m kredit oldi. Dastlab “menga 100 mln kerak edi, demak, 100 mln qaytaraman”, degan fikr paydo bo‘lishi mumkin.
Ammo kredit foizli bo‘lsa, albatta, qaytariladigan summa kreditning asosiy qismidan ko‘proq bo‘ladi.
Bundan tashqari, shartnoma shartlariga qarab ayrim boshqa xarajatlar ham mavjud bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun kredit olayotganda “qo‘limga qancha pul tushadi?” va “oxirida jami qancha to‘layman?” degan ikki savolni alohida ko‘rib chiqish kerak.
Foiz stavkasi hammasini aytib bermaydi
Kredit reklamasidagi foiz stavkasi iste’molchiga kredit narxi haqida dastlabki tasavvurni beradi. Lekin faqat shu raqamga qarab turli kreditlarni taqqoslash yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Kredit muddati, to‘lovlarni amalga oshirish tartibi va shartnomada ko‘rsatilgan boshqa xarajatlar yakuniy to‘lov miqdoriga ta’sir qilishi mumkin.
Masalan, bir kreditda foiz stavkasi pastroq ko‘rinishi, boshqa kreditda esa yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Biroq kredit muddatlari yoki boshqa shartlari turlicha bo‘lsa, iste’molchining jami to‘lovi ham boshqacha chiqadi.
Shu sababli “qaysi kreditning foizi past?” degan savol bilan cheklanmasdan, “qaysi kredit bo‘yicha jami qancha to‘layman?” deb so‘rash kerak.
“Oyiga qancha?” — eng asosiy savol emas
Kredit rasmiylashtirilayotganda xodim:
“Oyiga 1,5 mln so‘mdan to‘laysiz”, deyishi mumkin.
Bu ma’lumot, albatta, kerak. Ammo kredit 12 oyga beriladimi yoki 36 oyga — buning farqi katta.
Masalan, oyiga 1,5 mln so‘mlik to‘lov 12 oy davomida amalga oshirilsa, jami to‘lov 18 mln so‘m bo‘ladi.
Agar shu summa 36 oy davomida to‘lansa, jami 54 mln so‘mga yetadi.
Demak, oylik to‘lov kichik ko‘ringani bilan kreditning umumiy xarajati katta bo‘lishi mumkin.
Shartnomadagi raqamlarni birma-bir tekshiring
Kredit shartnomasini imzolashdan oldin quyidagi ma’lumotlarni aniqlashtirish kerak:
— kreditning asosiy summasi;
— foiz stavkasi;
— kredit muddati;
— oylik to‘lov;
— jami qaytariladigan summa;
— to‘lov jadvali;
— mavjud bo‘lsa, komissiya va boshqa to‘lovlar;
— kechiktirilgan to‘lovning oqibatlari;
— kreditni muddatidan oldin so‘ndirish shartlari.
Tushunarsiz band uchrasa, “keyin ko‘raman” demasdan, imzo qo‘yishdan oldin izoh so‘rash ma’qul.
Qo‘shimcha xizmatlarga ham e’tibor bering
Kredit rasmiylashtirilayotganda asosiy kreditdan tashqari ayrim qo‘shimcha xizmatlar taklif qilinishi mumkin.
Masalan, sug‘urta yoki boshqa xizmatlar.
Bunday vaziyatda iste’molchi har bir xizmat bo‘yicha:
“Bu nima uchun kerak? Narxi qancha? Kreditning umumiy to‘loviga qanday ta’sir qiladi?”
degan savollarni berishi mumkin.
Shartnomada ko‘rsatilgan barcha to‘lovlarni tushunmasdan turib imzo qo‘yish keyinchalik tushunmovchilikka sabab bo‘lishi mumkin.
Kreditni boshqa takliflar bilan solishtiring
Kredit olishga qaror qilgan fuqaro faqat bitta taklif bilan cheklanib qolmasdan, mavjud shartlarni solishtirib ko‘rishi mumkin.
Bunda faqat foiz stavkasiga emas, balki:
kredit summasi + muddat + jami qaytariladigan summa + boshqa xarajatlar
kabi ko‘rsatkichlarga qarash foydali.
Shunda reklamadagi chiroyli raqam emas, real moliyaviy majburiyat ko‘rinadi.
“Jami qancha to‘layman?” deb so‘rashdan uyalmang
Kredit — oddiy xarid emas. Bir necha daqiqada rasmiylashtirilgan shartnoma oylar yoki yillar davomida moliyaviy majburiyat yuklashi mumkin.
Shuning uchun kredit olishdan oldin xodimdan aniq hisob-kitobni so‘rash tabiiy.
“Men kreditni to‘liq yopgunimga qadar jami qancha pul to‘layman?”
Bu savolga javob aniq bo‘lmasa, shartnomani imzolashga shoshilmaslik kerak.
Xulosa
Kredit tanlashda reklamadagi “past foiz”, “qulay to‘lov” yoki “oyiga falon so‘m” kabi iboralar bilan cheklanib qolmaslik kerak.
Iste’molchi uchun eng muhim raqamlardan biri — kreditni to‘liq so‘ndirgunga qadar amalga oshiriladigan jami to‘lov.
Kredit olishdan oldin foizni emas, yakuniy hisobni ko‘ring. Chunki kreditning haqiqiy narxi — uni yopish uchun cho‘ntakdan chiqadigan jami mablag‘dir.
