Kredit olish oson, uni qaytarish esa yillar davom etishi mumkin. Shuning uchun shartnomaga imzo qo‘yishdan oldin bir necha sahifalik hujjatni shunchaki ko‘z yugurtirib chiqish bilan kifoyalanish keyinchalik qimmatga tushishi mumkin.
Bugun maishiy texnika, avtomobil, uy-joy yoki boshqa ehtiyojlar uchun kredit olish odatiy holga aylangan. Bank yoki kredit tashkiloti taklif qilayotgan shartlar dastlab qulay ko‘rinishi mumkin. Ammo kreditning haqiqiy qiymati faqat reklamadagi foiz stavkasidan iborat emas.
Shartnomada kreditning muddati, to‘lov jadvali, foizlar, komissiyalar, kechiktirilgan to‘lov uchun oqibatlar va boshqa muhim shartlar bo‘lishi mumkin.
“Oyiga falon so‘m to‘laysiz” degan gapning o‘zi yetarli emas
Kredit rasmiylashtirilayotganda ayrim iste’molchilar asosan oylik to‘lov miqdoriga e’tibor beradi.
Masalan, “oyiga 1 million so‘mdan to‘laysiz” degan taklif qulaydek ko‘rinadi. Lekin kredit 24 yoki 36 oyga olingan bo‘lsa, yakunda qancha mablag‘ qaytarilishi alohida hisoblab ko‘rilishi kerak.
Shuning uchun imzo qo‘yishdan oldin:
— qancha mablag‘ kredit sifatida berilayotgani;
— jami qancha pul qaytarilishi;
— foiz stavkasi;
— kredit muddati;
— oylik to‘lov miqdori;
— to‘lov jadvali
bilan tanishib chiqing.
Kreditning to‘liq qiymatini biling
Kredit bo‘yicha faqat foiz stavkasiga qarash yetarli emas. Shartnomada qo‘shimcha to‘lovlar, komissiyalar yoki boshqa xarajatlar mavjud bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun kredit tashkilotidan:
“Ushbu kredit bo‘yicha oxir-oqibat jami qancha pul to‘layman?”
degan savolga aniq javob olish kerak.
Raqamlarni tushunmasdan turib shartnomaga imzo qo‘yish keyinchalik kutilmagan xarajatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
To‘lov kechiksa nima bo‘ladi?
Kredit shartnomasidagi eng muhim bandlardan biri — to‘lovni o‘z vaqtida amalga oshirmaslik oqibatlari.
Shartnomada kechiktirilgan to‘lov bo‘yicha penya, jarima yoki boshqa moliyaviy oqibatlar nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun imzo qo‘yishdan oldin:
— to‘lov sanasi;
— kechiktirilgan to‘lov oqibatlari;
— penya yoki boshqa to‘lovlar;
— qarzdorlikni undirish tartibi
haqidagi bandlarni diqqat bilan o‘qing.
Kreditni muddatidan oldin yopish mumkinmi?
Kreditni imkon qadar tezroq yopishni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, muddatidan oldin to‘lash shartlarini ham oldindan bilib oling.
Bank yoki kredit tashkilotidan kreditni muddatidan oldin to‘liq yoki qisman so‘ndirish tartibini aniqlashtiring.
Shuningdek, bunday holatda foizlar qanday hisoblanishi va boshqa to‘lovlar mavjud yoki mavjud emasligini shartnomadan tekshiring.
Sug‘urta va qo‘shimcha xizmatlarga e’tibor bering
Kredit rasmiylashtirish jarayonida iste’molchiga turli qo‘shimcha xizmatlar taklif qilinishi mumkin.
Masalan:
— sug‘urta;
— SMS-xabarnoma;
— qo‘shimcha servislar;
— boshqa pullik xizmatlar.
Har bir xizmatning narxi va shartlarini alohida aniqlashtirish kerak.
“Hammasi kreditning ichida” degan umumiy tushuntirish bilan cheklanib qolmang.
Qaysi xizmat uchun qancha to‘layotganingizni bilish — iste’molchining o‘z moliyaviy majburiyatlarini tushunishi uchun muhim.
Shartnomani o‘qimasdan imzo qo‘ymang
Eng katta xato — “xodimning o‘zi tushuntirib berdi-ku” deb shartnomani o‘qimasdan imzolash.
Hujjatni imzolashdan oldin uni to‘liq o‘qib chiqish, tushunarsiz bandlar bo‘lsa, izoh so‘rash kerak.
Ayniqsa, quyidagi bandlarni e’tibordan chetda qoldirmang:
— kredit summasi;
— foiz stavkasi;
— kredit muddati;
— jami qaytariladigan summa;
— to‘lov jadvali;
— kechiktirilgan to‘lov oqibatlari;
— muddatidan oldin to‘lash tartibi;
— qo‘shimcha xizmatlar;
— shartnomani bekor qilish yoki o‘zgartirish shartlari.
Bo‘sh joyga imzo qo‘ymang
Shartnomadagi muhim ma’lumotlar to‘ldirilmagan yoki tushunarsiz bo‘lsa, hujjatni shoshilmasdan tekshirish kerak.
Imzo qo‘yishdan oldin barcha asosiy ma’lumotlar to‘g‘ri ko‘rsatilganiga ishonch hosil qiling.
Shuningdek, imzolangan shartnomaning nusxasini olib, uni saqlab qo‘yish muhim.
Reklama emas, shartnoma muhim
Kredit reklamasida “qulay shartlar”, “kam foiz”, “tez va oson” kabi iboralar uchrashi mumkin.
Ammo iste’molchining real majburiyati reklamadagi qisqa jumla bilan emas, imzolangan shartnomadagi shartlar bilan belgilanadi.
Shuning uchun kredit olishda asosiy savol:
“Oyiga qancha to‘layman?” emas, balki “Kredit yakunida jami qancha pul to‘layman va qanday majburiyatlarni o‘z zimmamga olyapman?”
degan savol bo‘lishi kerak.
Kredit olishdan oldingi qisqa chek-list
Imzo qo‘yishdan avval o‘zingizga quyidagi savollarni bering:
☑ Kreditning umumiy summasi qancha?
☑ Jami qancha mablag‘ qaytaraman?
☑ Foiz stavkasi qancha?
☑ Oylik to‘lov miqdori qancha?
☑ To‘lov sanasi qachon?
☑ Kechiktirsam nima bo‘ladi?
☑ Qo‘shimcha komissiya yoki xizmatlar bormi?
☑ Kreditni muddatidan oldin yopish tartibi qanday?
☑ Shartnomaning nusxasi menda qoladimi?
Agar shu savollarga javob aniq bo‘lmasa, imzo qo‘yishga shoshilmaslik kerak.
Xulosa
Kredit — shunchaki pul olish emas, balki ma’lum muddat davomida bajarilishi kerak bo‘lgan moliyaviy majburiyatdir.
Shu sababli shartnomani o‘qish, savollar berish va barcha xarajatlarni oldindan hisoblash — keyinchalik yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tushunmovchiliklarning oldini olishga yordam beradi.
Bir necha daqiqa shartnomani o‘qishga sarflanmasa, keyinchalik oylar yoki yillar davomida uning oqibatlarini ko‘tarishga to‘g‘ri kelishi mumkin.
