“Kursga yozildim, pulini oldindan to‘ladim. Darslar falon sanada boshlanishi kerak edi. Ammo sana keldi — kurs yo‘q. Keyin yana boshqa sana aytishdi. Yana kutdim. Oxiri esa telefonlarga ham javob berishmayapti...”
Bugun til o‘rganish, IT, dizayn, buxgalteriya, SMM, haydovchilik yoki boshqa kasbga o‘qitishga ixtisoslashgan turli o‘quv kurslariga talab yuqori. Ko‘plab markazlar o‘quvchilarni jalb qilish uchun oldindan to‘lov asosida ro‘yxatdan o‘tkazadi.
Ammo kurs belgilangan vaqtda tashkil qilinmasa, iste’molchi nima qilishi kerak? To‘langan pulni qaytarib olish mumkinmi? Reklamadagi va’dalar bajarilmasa-chi?
Bu savollarning javobi, avvalo, tuzilgan shartnoma va amaldagi qonunchilikka bog‘liq.
Kurs boshlanmasa, shunchaki kutib yurish shart emas
O‘zbekiston Respublikasining “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunining 19-moddasiga ko‘ra, ijrochi shartnomada belgilangan muddat, hajm va sifatda xizmat ko‘rsatishi shart.
Agar ijrochi xizmatni o‘z vaqtida bajarishga kirishmasa yoki uni belgilangan muddatda bajarish mumkin emasligi ayon bo‘lib qolsa, iste’molchi xizmat ko‘rsatish to‘g‘risidagi shartnomadan voz kechishi va yetkazilgan zararning qoplanishini talab qilishga haqli.
Demak, kurs tashkilotchisi pulni olganidan keyin darslarni boshlamasa, iste’molchi masalani shunchaki noma’lum muddat kutib yurish bilan cheklanishi shart emas.
Avvalo shartnomani ko‘rib chiqing
Birinchi navbatda o‘quv markazi bilan tuzilgan shartnomani toping.
Unda:
— kursning boshlanish sanasi;
— o‘qish muddati;
— darslar soni va davomiyligi;
— kurs narxi;
— to‘lov tartibi;
— tomonlarning majburiyatlari;
— shartnomani bekor qilish tartibi;
— to‘lovni qaytarish shartlari
ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin.
Agar shartnoma umuman tuzilmagan bo‘lsa, bu hammasi yo‘q degani emas. To‘lov cheki, bank o‘tkazmasi, Telegram yoki boshqa messenjerlardagi yozishmalar, reklama, kursga ro‘yxatdan o‘tganlik haqidagi ma’lumotlar va boshqa dalillarni saqlash kerak.
Pul to‘laganingizni qanday isbotlaysiz?
Nizo yuzaga kelganda eng muhim savollardan biri — pul haqiqatan ham to‘langanmi?
Shuning uchun:
— bank orqali amalga oshirilgan to‘lov;
— chek yoki kvitansiya;
— karta orqali o‘tkazma;
— elektron to‘lov ma’lumotlari;
— pul qabul qilinganini tasdiqlovchi yozishmalar
saqlab qo‘yilishi kerak.
Masalan, o‘quv markazi Telegram orqali “Kurs uchun 1,5 mln so‘m to‘lang” deb karta raqamini yuborgan bo‘lsa, ushbu yozishmani ham o‘chirib yubormaslik ma’qul.
Kurs qachon boshlanishi va’da qilingan?
Bu masala ham juda muhim.
Agar reklamada yoki shartnomada:
“Kurs 1-oktabrdan boshlanadi”
deb ko‘rsatilgan bo‘lsa, aynan shu muddat bo‘yicha dalilni saqlab qo‘yish kerak.
Agar markaz keyinchalik “guruh to‘lmadi”, “o‘qituvchi kelmadi”, “kurs keyingi oyga qoldirildi” kabi sabablarni bildirsa, iste’molchi yangi muddatni ham yozma shaklda olishga harakat qilgani ma’qul.
“Guruh to‘lmadi” — pulni qaytarmaslikka sababmi?
Amaliyotda kurs tashkilotchisi guruh yetarlicha shakllanmagani sababli darslarni boshlamasligi mumkin.
Bunday vaziyatda iste’molchi shartnoma shartlarini ko‘rib chiqishi kerak. Eng muhimi, markaz kursni tashkil qilmagan bo‘lsa, iste’molchining to‘lagan puli bilan bog‘liq masala qanday hal qilinishi aniq bo‘lishi lozim.
Agar xizmat umuman ko‘rsatilmagan bo‘lsa, iste’molchi o‘zining tegishli talablarini qo‘yishi mumkin. Xizmatning bajarilmaganligi yoki shartnoma shartlarining buzilishi masalasi esa konkret vaziyat va hujjatlarga qarab baholanadi.
Pulni qaytarishni qanday so‘rash kerak?
Eng to‘g‘ri yo‘l — o‘quv markaziga yozma murojaat qilish.
Murojaatda:
“Men falon sanada falon kurs uchun falon miqdorda to‘lov qilganman. Kurs belgilangan muddatda tashkil etilmadi. Shu sababli shartnomadan voz kechish va to‘langan mablag‘ni qaytarishni so‘rayman”
mazmunidagi talab aniq bayon qilinishi mumkin.
Murojaatga to‘lovni tasdiqlovchi hujjat nusxasini ilova qilish, o‘zida esa murojaatning nusxasini saqlab qolish kerak.
Telefon orqali gaplashish yetarlimi?
Telefon orqali gaplashib, “ertaga qaytaramiz”, “hafta oxirida beramiz” degan va’dalarni olish mumkin. Ammo bunday va’dalarni keyinchalik isbotlash qiyin bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun imkon qadar yozma murojaat qilish ma’qul.
Telegram, elektron pochta yoki boshqa yozma aloqa vositasidan foydalanilganda ham xabarlar va javoblarni saqlab qo‘yish kerak.
Reklamadagi va’dalar ham kerak bo‘lishi mumkin
Kursga yozilishdan oldin ko‘rilgan reklama va e’lonlarni o‘chirib yubormang.
Masalan, reklamada:
— “1-oktabrdan darslar boshlanadi”;
— “3 oyda kasb o‘rganasiz”;
— “har kuni dars”;
— “sertifikat beriladi”;
— “guruhda 10 nafargacha o‘quvchi”
kabi ma’lumotlar berilgan bo‘lsa, ularning skrinshotini saqlab qo‘yish foydali.
Chunki nizo kelib chiqqanida tomonlar o‘rtasida qanday kelishuv bo‘lganini aniqlash masalasi paydo bo‘lishi mumkin.
Kurs boshlangan, lekin keyin to‘xtab qolsa-chi?
Yana bir holat bor: kurs tashkil qilindi, ammo bir necha mashg‘ulotdan keyin darslar to‘xtatildi.
Bunday vaziyatda iste’molchi shartnoma shartlarini va amalda qancha xizmat ko‘rsatilganini hisobga olishi kerak.
Qonunning 19-moddasida xizmat shartlari jiddiy buzilgan hollarda iste’molchiga bir qator talablarni qo‘yish, jumladan, shartnomani bekor qilish va ko‘rilgan zararni qoplashni talab qilish huquqi nazarda tutilgan.
Shu sababli “kursning yarmi o‘qildi, qolgan pul nima bo‘ladi?” degan savolga javob berishda shartnoma, ko‘rsatilgan xizmat hajmi va konkret holatni hisobga olish kerak.
Pulni qaytarish bo‘yicha muhim jihat
Ta’lim xizmatlariga oid barcha kurslarda pulni qaytarishning yagona, bir xil formulasi mavjud deb aytib bo‘lmaydi. Xizmatning turi, shartnoma shartlari, kursning boshlangan-boshlanmagani va tomonlarning majburiyatlari muhim.
Masalan, ayrim maxsus qayta tayyorlash kurslariga oid amaldagi nizomlarda kurs hali boshlanmagan bo‘lsa, to‘langan mablag‘ni to‘liq qaytarish, kurs boshlangan bo‘lsa esa qolgan muddatga mutanosib ravishda qaytarish tartibi belgilangan.
Shuning uchun iste’molchi o‘z holatini aynan qaysi shartnoma va qoidalar tartibga solishini aniqlashi kerak.
Markaz pulni qaytarmasa nima qilish mumkin?
Agar o‘quv markaziga yozma murojaat qilingan bo‘lsa-yu, masala hal etilmasa, iste’molchi o‘z huquqlarini himoya qilishning qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa usullaridan foydalanishi mumkin.
Jumladan, tegishli vakolatli davlat organlariga murojaat qilish yoki sudga murojaat qilish imkoniyati mavjud. Qonunda iste’molchilar huquqlarining davlat tomonidan himoya qilinishi va sudlar orqali ta’minlanishi belgilangan.
Bunda barcha dalillarni bir joyga jamlab qo‘yish muhim:
shartnoma + to‘lov hujjati + reklama + yozishmalar + yozma murojaat + javoblar.
Eng katta xato — dalilsiz pul berish
Kursga yozilishdan oldin iste’molchi quyidagi savollarga javob olishi kerak:
Kursni kim tashkil qilmoqda?
Darslar qachon boshlanadi?
Kurs qancha davom etadi?
Narxi qancha?
Shartnoma bormi?
Pul qaytarish tartibi qanday?
To‘lovni tasdiqlovchi hujjat beriladimi?
Agar bu savollarning aksariyatiga aniq javob bo‘lmasa, pul to‘lashga shoshilmaslik kerak.
Xulosa
O‘quv kursiga pul to‘lash — shunchaki karta raqamiga pul o‘tkazishdan iborat emas. Iste’molchi qanday xizmat uchun, qachon va qancha pul to‘layotganini hujjatlashtirib qo‘yishi kerak.
Kurs tashkil qilinmasa, iste’molchi shartnoma va amaldagi qonunchilikka muvofiq o‘z talablarini qo‘yishi mumkin. Eng muhimi — “pul bergandim” degan gap bilan cheklanib qolmasdan, pul to‘langanini va qanday xizmat va’da qilinganini tasdiqlovchi dalillarni saqlash.
