“Reklamada boshqa edi-ku”, “Bizga aynan shunday va’da qilishgandi”, “Pulni to‘laganimdan keyin shartlar o‘zgardi” — xizmat yoki mahsulot xarid qilgan iste’molchilardan bunday e’tirozlarni tez-tez eshitish mumkin.
Bugun reklama savdoning eng muhim vositalaridan biriga aylangan. O‘quv kurslari, xususiy maktablar, tibbiy xizmatlar, turizm, avtomobil, qurilish, maishiy texnika yoki boshqa xizmatlar bo‘yicha xaridor ko‘pincha dastlab reklama orqali ma’lumot oladi.
Ammo reklamada aytilgan va’da bilan amalda ko‘rsatilgan xizmat o‘rtasida farq chiqsa, masala jiddiylashadi.
Xo‘sh, bunday vaziyatda iste’molchi nima qilishi kerak?
Reklama — shunchaki chiroyli va’da emas
Amaldagi “Reklama to‘g‘risida”gi qonunda noto‘g‘ri reklama tushunchasi iste’molchini chalg‘itadigan yoki chalg‘itishi mumkin bo‘lgan reklama sifatida izohlangan. Bunda ma’lumotning noaniqligi, bo‘rttirilishi yoki muhim ma’lumotlarning yashirilishi kabi holatlar ham nazarda tutiladi.
Masalan, o‘quv markazi reklamasida:
“3 oyda ingliz tilida erkin gapirasiz”
degan va’da berildi.
Ammo kursga yozilgandan keyin shartnomada bunday natija kafolatlanmagani yoki reklamadagi shartlardan butunlay boshqa xizmat taklif qilinayotgani ma’lum bo‘ldi.
Bunday vaziyatda reklama va amaldagi xizmat o‘rtasidagi tafovutni hujjatlar bilan ko‘rsatish muhim.
Reklamadagi va’dani isbotlash mumkinmi?
Iste’molchi uchun eng muhim masalalardan biri — “Reklamada shunday yozilgandi” degan gapni qanday tasdiqlash?
Buning uchun reklamaning o‘zini saqlab qo‘yish kerak.
Masalan:
— reklamaning skrinshoti;
— video yoki audio reklama;
— internetdagi e’lon havolasi;
— reklama bannerining fotosurati;
— Telegram yoki Instagramdagi post;
— sotuvchi bilan yozishmalar.
Reklama keyinchalik o‘chirib yuborilishi yoki tahrirlanishi mumkin. Shu sababli xarid yoki xizmatdan oldin muhim va’dalarni saqlab qo‘yish foydali.
“Bepul” deyilgan, keyin pul so‘ralgan
Reklamada “bepul”, “0 so‘m”, “sovg‘a”, “qo‘shimcha to‘lovsiz” kabi iboralar ishlatilishi iste’molchida ma’lum bir tasavvur uyg‘otadi.
Ammo amalda xizmatni olish uchun boshqa to‘lovlar talab qilinsa, reklamadagi shartlarni diqqat bilan tekshirish kerak.
Masalan, kurs:
“Birinchi dars bepul”
deb reklama qilindi.
Lekin markazga borganda “ro‘yxatdan o‘tish”, “materiallar”, “platforma” yoki boshqa nom ostida majburiy to‘lov talab qilinsa, bu xarajatlar oldindan qanday ko‘rsatilgani muhim.
Qonunda reklama qilinayotgan tovarni olish yoki undan foydalanish shartlari haqidagi muhim ma’lumotlarni yashirish va iste’molchini chalg‘itishga yo‘l qo‘yilmasligi nazarda tutilgan.
Chegirma ham aniq bo‘lishi kerak
“50 foiz chegirma!”
“Faqat bugun 70 foiz arzon!”
Bunday reklamalarga deyarli har kuni duch kelamiz.
Ammo chegirma e’lon qilinganda uning amaldagi shartlarini aniqlashtirish kerak. Mahsulotning avvalgi narxi qancha bo‘lgan, chegirmadan keyingi narx qancha, aksiya qachongacha amal qiladi — bular xaridor uchun muhim ma’lumotlar.
Shunchaki katta foizni ko‘rib, shoshilinch xarid qilish keyinchalik savollar tug‘dirishi mumkin.
“Reklamada boshqa, shartnomada boshqa”
Bu eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri.
Masalan, turistik kompaniya reklamada:
“5 kunlik sayohat — barcha xarajatlar ichida”
deb e’lon qildi.
Iste’molchi pul to‘laganidan keyin esa mehmonxona, transfer yoki boshqa xizmatlar uchun qo‘shimcha haq talab qilindi.
Bunday holatda reklama materiali bilan shartnoma va to‘lov hujjatlarini birga saqlash kerak.
Chunki nizoda tomonlar o‘rtasida aynan qanday shartlar bo‘lganini aniqlash muhim bo‘ladi.
Reklama va shartnomani solishtiring
Xizmat uchun pul to‘lashdan oldin ikkita hujjatni yonma-yon ko‘rib chiqish foydali:
1. Reklamada nima va’da qilingan?
2. Shartnomada nima yozilgan?
Agar ikkalasi bir-biridan keskin farq qilsa, shartnomani imzolashga shoshilmaslik kerak.
Masalan, reklamada kursga 10 ta dars kirishi aytilgan, shartnomada esa 6 ta dars ko‘rsatilgan bo‘lsa, bu masalaga aniqlik kiritish zarur.
Ijtimoiy tarmoqlardagi reklama ham reklama
“Instagramdagi oddiy post edi”, “Telegram kanalida yozilgandi” degan sabab bilan bunday ma’lumotlarga umuman e’tibor bermaslik to‘g‘ri emas.
Amaldagi qonunchilik reklama munosabatlarini turli shakl va vositalarda tarqatiladigan reklama bilan bog‘liq holda tartibga soladi.
Shuning uchun internetdagi reklama, aksiya va tijoriy takliflarning muhim qismlarini saqlab qo‘yish iste’molchining o‘ziga foyda beradi.
Xizmat reklamadagidek bo‘lmasa, nima qilish kerak?
Avvalo, muammoni hujjatlashtirish kerak.
Buning uchun:
— reklamaning skrinshotini saqlang;
— shartnoma nusxasini oling;
— chek yoki to‘lov hujjatini saqlang;
— xizmatning amaldagi holatini foto yoki video orqali qayd eting;
— sotuvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi bilan yozishmalarni o‘chirmang;
— yozma ravishda murojaat qiling.
Murojaatda reklamada nima va’da qilingani va amalda qanday xizmat ko‘rsatilgani aniq yozilishi kerak.
“Og‘zaki aytgandi” bilan cheklanib qolmang
Sotuvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi:
“Ha, shunday qilib beramiz”
deb og‘zaki va’da qilishi mumkin.
Ammo katta miqdordagi pul haqida gap ketayotgan bo‘lsa, muhim kelishuvlarni yozma shaklda qayd etish ma’qul.
Telegramdagi yozishma, elektron pochta, shartnoma yoki boshqa hujjat keyinchalik kelishuv shartlarini aniqlashga yordam berishi mumkin.
Iste’molchi nimani talab qilishi mumkin?
Agar ko‘rsatilgan xizmat shartnomadagi shartlarga mos kelmasa yoki reklama bilan amaldagi xizmat o‘rtasida muhim tafovut yuzaga kelsa, iste’molchi o‘z huquqlarini himoya qilish bo‘yicha tegishli talablarni qo‘yishi mumkin.
Bunday talabning mazmuni xizmat turi, shartnoma shartlari va muammoning o‘ziga qarab farq qiladi.
Shuning uchun “hamma holatda pul to‘liq qaytariladi” yoki “har qanday reklama va’dasi avtomatik ravishda shartnoma hisoblanadi” degan xulosaga kelish to‘g‘ri emas.
Eng muhim qoida — reklama yo‘qolib ketmasin
Xaridor mahsulot yoki xizmatni ko‘pincha reklama asosida tanlaydi. Shuning uchun reklamadagi muhim ma’lumotlar keyinchalik ham saqlanib qolishi kerak.
Ayniqsa:
narx, chegirma, xizmat hajmi, muddat, kafolat, bonus, qo‘shimcha to‘lovlar va boshqa va’dalar ko‘rsatilgan bo‘lsa, ularni saqlab qo‘yish foydali.
Xulosa
Reklama iste’molchining mahsulot yoki xizmat haqidagi dastlabki tasavvurini shakllantiradi. Shu sababli reklamadagi ma’lumotlar bilan amaldagi xizmat o‘rtasidagi farq iste’molchi uchun muhim masalaga aylanishi mumkin.
“Reklamada boshqacha edi” degan gapni shunchaki aytishdan ko‘ra, reklamaning o‘zini saqlab qo‘yish kuchliroq dalildir.
Pul to‘lashdan oldin reklama, shartnoma va to‘lov shartlarini solishtiring. Va’da qilingan narsa bilan amalda berilayotgan xizmat bir xil ekaniga ishonch hosil qilmasdan turib, shoshilinch qaror qabul qilmang.
