Bugun pul o‘tkazmalari, bank xizmatlari va onlayn xaridlarning aksariyati telefon orqali bir necha daqiqada amalga oshiriladi. Bu qulaylik bilan birga firibgarlar uchun ham yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
“Bank xodimiman”, “kartangiz bloklandi”, “hisobingizdan shubhali operatsiya amalga oshirildi”, “sovrin yutdingiz” yoki “kreditni bekor qilib beraman” degan qo‘ng‘iroqlar ortida firibgarlar bo‘lishi mumkin.
Eng yomoni — firibgarlar ko‘pincha odamni shoshiltirib, o‘ylashga vaqt qoldirmaslikka harakat qiladi.
“Bankdan qo‘ng‘iroq qilyapmiz” — darhol ishonmang
Telefon orqali o‘zini bank xodimi sifatida tanishtirgan shaxs sizdan maxfiy ma’lumotlarni so‘rashi mumkin.
Masalan:
-
SMS orqali kelgan tasdiqlash kodini;
-
karta ma’lumotlarini;
-
ilovaga kirish ma’lumotlarini;
-
parol yoki boshqa maxfiy ma’lumotlarni
aytishni talab qilishi mumkin.
Bunday vaziyatda shoshilmang.
Telefonning narigi tomonidagi odam o‘zini bank xodimi deb tanishtirgani uning haqiqatan ham bank xodimi ekanini anglatmaydi.
Shubhali qo‘ng‘iroq bo‘lsa, suhbatni to‘xtatib, bankning rasmiy aloqa kanali orqali o‘zingiz bog‘laning.
SMS-kod — “shunchaki raqamlar” emas
Telefoningizga kelgan bir martalik tasdiqlash kodi ayrim operatsiyalarni tasdiqlash uchun ishlatilishi mumkin.
Shuning uchun SMS orqali kelgan kodni begona shaxsga aytish xavfli.
Firibgar “kodni ayting, kartangizni himoya qilamiz” yoki “operatsiyani bekor qilish uchun kod kerak” desa ham, avval vaziyatni mustaqil ravishda tekshiring.
“Kartangiz bloklandi” degan xabar sizni shoshiltirmasin
Firibgarlikning keng tarqalgan usullaridan biri — odamni qo‘rqitish.
Masalan:
“Kartangiz bloklandi.”
“Hisobingizdan pul yechilmoqda.”
“Sizning nomingizga kredit rasmiylashtirilmoqda.”
“Hisobingizni himoya qilish uchun hozir ma’lumot bering.”
Bunday xabar yoki qo‘ng‘iroq olgan odam vahimaga tushib, firibgarning ko‘rsatmalarini bajarib qo‘yishi mumkin.
Shoshilmang. Avval rasmiy manba orqali tekshiring.
“Pulni xavfsiz hisobga o‘tkazing” — xavfli signal
Firibgarlar ba’zan jabrlanuvchiga “pul xavf ostida, uni xavfsiz hisobga o‘tkazish kerak”, deb aytadi.
Aslida esa “xavfsiz hisob” deb ko‘rsatilayotgan hisob firibgarning o‘ziga tegishli bo‘lishi mumkin.
Shu sababli telefon orqali berilgan ko‘rsatma asosida begona hisob raqamiga pul o‘tkazmang.
Noma’lum havolalarni bosmang
SMS, messenjer yoki ijtimoiy tarmoqlar orqali turli havolalar yuborilishi mumkin.
Masalan:
“Siz sovrin yutdingiz.”
“To‘lovingizni tasdiqlang.”
“Hisobingizni blokdan chiqaring.”
“Arizangizni tekshiring.”
Havola orqali bank sahifasiga o‘xshash soxta sayt ochilishi va undan karta yoki boshqa ma’lumotlarni kiritish so‘ralishi mumkin.
Shuning uchun noma’lum manbadan kelgan havolalarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘ling.
Bank ilovasidagi operatsiyalarni muntazam tekshiring
Hisobingizdan pul yechilganini kech bilish ham muammoga sabab bo‘lishi mumkin.
Shu bois bank ilovasidagi operatsiyalar tarixini va hisobdagi mablag‘ harakatini muntazam nazorat qilish foydali.
Agar siz amalga oshirmagan operatsiyani ko‘rsangiz, darhol bankingizning rasmiy aloqa kanali orqali murojaat qiling.
“Investitsiya qiling, katta foyda olasiz” degan takliflarga ham ehtiyot bo‘ling
Internetda qisqa muddatda katta daromad va’da qiluvchi takliflar uchrashi mumkin.
Masalan:
-
“100 ming so‘m tikib, 1 million so‘m oling”;
-
“Kuniga 10 foiz daromad”;
-
“Kafolatlangan katta foyda”;
-
“Faqat bugun pul kiritsangiz, daromad boshlanadi”.
Bunday takliflarda pulingizni yuborishdan oldin xizmat yoki tashkilot haqida mustaqil ma’lumot izlang, shartlarni o‘qing va pulning qaytarilishi qanday kafolatlanishini aniqlang.
Faqat katta daromad va’dasiga ishonib pul tikish xavfli.
Firibgar pulingizni olib qo‘ysa nima qilish kerak?
Agar firibgarlikdan shubhalansangiz yoki pulingizni begona shaxsga o‘tkazib yuborgan bo‘lsangiz, vaqtni boy bermang.
Avvalo bankingizning rasmiy aloqa kanaliga murojaat qilib, vaziyatni bildiring. Zarur bo‘lsa, tegishli huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ham murojaat qiling.
Mavjud dalillarni o‘chirib yubormang:
-
SMS xabarlar;
-
telefon raqamlari;
-
yozishmalar;
-
skrinshotlar;
-
to‘lov cheklari;
-
karta yoki hisob bo‘yicha operatsiya ma’lumotlari;
-
havolalar va boshqa ma’lumotlar.
Firibgar bilan yozishmalarni o‘chirib yuborish — keyinchalik muhim ma’lumotlardan ayrilish demak.
Firibgarlardan himoyalanish uchun 7 qoida
-
SMS orqali kelgan tasdiqlash kodini begonalarga aytmang.
-
Karta va bank ilovasining maxfiy ma’lumotlarini bermang.
-
Noma’lum havolalarni bosmang.
-
Telefon orqali berilgan shoshilinch ko‘rsatmalarga darhol amal qilmang.
-
Bank bilan bog‘liq masalani rasmiy aloqa kanali orqali tekshiring.
-
Hisobingizdagi operatsiyalarni muntazam nazorat qiling.
-
Firibgarlikdan shubhalansangiz, dalillarni saqlab, tezda tegishli tashkilotlarga murojaat qiling.
Xulosa
Moliyaviy firibgarlikda eng kuchli qurol — firibgarning texnik imkoniyati emas, insonning shoshqaloqligi va ishonuvchanligidan foydalanishdir.
Shuning uchun telefon orqali kimdir sizni qo‘rqitsa, shoshiltirsa yoki “hozirning o‘zida” pul o‘tkazish va maxfiy ma’lumot berishni talab qilsa, bir zum to‘xtang.
Tekshiring. Savol bering. Rasmiy manbaga murojaat qiling.
Bir necha daqiqa ehtiyotkorlik katta miqdordagi mablag‘ni yo‘qotishning oldini olishi mumkin.
