Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotimizning barcha jabhalariga keng kirib kelmoqda. Xususan, savdo-sotiq sohasida ham onlayn xaridlar aholiga katta qulaylik yaratmoqda. Endilikda iste’molchilar uydan chiqmagan holda turli mahsulotlarni tanlash, narxlarni solishtirish, buyurtma berish va to‘lovni elektron shaklda amalga oshirish imkoniyatiga ega.
Biroq onlayn xarid qulaylik bilan birga muayyan mas’uliyatni ham talab qiladi. Chunki masofadan turib mahsulot xarid qilish jarayonida iste’molchi sotuvchi, tovar sifati, kafolat muddati, yetkazib berish shartlari va to‘lov tartibiga alohida e’tibor qaratishi lozim.
Avvalo, onlayn xarid qilishda ishonchli savdo platformasi yoki rasmiy internet-do‘konni tanlash muhim. Saytda sotuvchi haqida to‘liq ma’lumot, aloqa raqamlari, manzil, tovar tavsifi, narxi, yetkazib berish va qaytarish shartlari aniq ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak. Bu iste’molchining xabardor holda tanlov qilishiga xizmat qiladi.
Xaridni amalga oshirishdan oldin mahsulot nomi, modeli, narxi, kafolat muddati, yetkazib berish muddati, to‘lov shakli hamda tovarni qaytarish tartibi diqqat bilan o‘rganilishi zarur. Ayniqsa, muddatli to‘lov yoki bo‘lib to‘lash asosida xarid qilinayotgan mahsulotlar bo‘yicha shartnoma shartlari bilan to‘liq tanishib chiqish lozim.
To‘lovni rasmiy to‘lov tizimlari orqali amalga oshirish iste’molchi manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Bank kartasi, mobil ilova yoki boshqa elektron to‘lov tizimi orqali to‘lov qilinganda chek, elektron kvitansiya yoki to‘lov tasdiqnomasi saqlanib qoladi. Bu hujjatlar keyinchalik muammo yuzaga kelgan taqdirda dalil sifatida xizmat qiladi.
Buyurtma rasmiylashtirilgandan so‘ng iste’molchi buyurtma raqami, to‘lov cheki, sotuvchi bilan yozishmalar, shartnoma, kafolat taloni va boshqa tasdiqlovchi hujjatlarni saqlab qo‘yishi maqsadga muvofiq. Chunki aynan shu hujjatlar tovar yetkazib berilmaganda, sifatsiz chiqqanda yoki kelishilgan shartlarga mos bo‘lmaganda murojaatni asoslash uchun zarur bo‘ladi.
Mahsulot yetib kelganda uni qabul qilishdan oldin sinchiklab tekshirish kerak. Qadoq butunligi, mahsulot modeli, tashqi ko‘rinishi, to‘liq komplektatsiyasi, kafolat hujjati va chek mavjudligi ko‘zdan kechirilishi lozim. Agar mahsulot buyurtmaga mos kelmasa yoki unda nuqson aniqlansa, bu holat bo‘yicha darhol sotuvchiga yozma tartibda murojaat qilish zarur.
Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, iste’molchi tovar, ish yoki xizmat haqida to‘g‘ri va to‘liq ma’lumot olish, sifatli va xavfsiz mahsulotdan foydalanish, nuqsonli tovar bo‘yicha qonuniy talab qo‘yish huquqiga ega. Agar xarid qilingan mahsulot sifatsiz chiqsa yoki kelishilgan mahsulot yetkazib berilmasa, iste’molchi mahsulotni almashtirish, kamchilikni bepul bartaraf etish, xarajatlarni qoplatish yoki to‘langan pulni qaytarishni talab qilishi mumkin.
Onlayn xarid jarayonida iste’molchilarning eng ko‘p uchraydigan xatolaridan biri — shartlarni to‘liq o‘qimaslik, chek va elektron tasdiqnomalarni saqlamaslik, norasmiy sahifalar orqali to‘lov qilish yoki sotuvchi haqida yetarli ma’lumotga ega bo‘lmasdan buyurtma berishdir. Bunday holatlar keyinchalik nizoli vaziyatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Shu bois har bir iste’molchi onlayn xaridni amalga oshirishda ehtiyotkor bo‘lishi, faqat ishonchli manbalardan foydalanishi, xarid shartlari bilan tanishishi va barcha hujjatlarni saqlashi zarur. Muammo yuzaga kelgan taqdirda esa 1091 ishonch telefoni yoki hududiy iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlariga murojaat qilish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, onlayn xarid — zamonaviy va qulay savdo shakli. Ammo uning xavfsiz va samarali bo‘lishi ko‘p jihatdan iste’molchining huquqiy savodxonligi, e’tibori va mas’uliyatiga bog‘liq. Huquqini bilgan iste’molchi aldanib qolmaydi, o‘z manfaatini qonuniy asosda himoya qila oladi.
O'zbekiston iste'molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari federatsiyasi Surxondaryo viloyati hududiy birlashmasi Axborot xizmati
