Surxondaryo viloyatida uyda yakka tartibda ta’lim olayotgan hamda inklyuziv ta’lim yo‘nalishida tahsil olayotgan o‘quvchilar holatini o‘rganish bo‘yicha o‘tkazilgan monitoring bir qarashda oddiy hisobotdek tuyulishi mumkin. Ammo undagi raqamlar, aniqlangan muammolar va amaliy natijalar ortida ancha chuqur ijtimoiy mazmun bor. Bu jarayon ta’lim, ijtimoiy himoya va iste’molchi huquqlarini himoya qilish yo‘nalishlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq ekanini yana bir bor ko‘rsatdi.
O‘zbekiston iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari federatsiyasi raisining 2026-yil 22-apreldagi 03-01/54-sonli buyrug‘i ijrosini ta’minlash maqsadida Surxondaryo viloyatida o‘tkazilgan monitoring doirasida uyda ta’lim olayotgan bolalarning yashash sharoiti, ta’lim olish imkoniyati, dars jarayonlari, pedagoglar qatnovi, o‘quv qurollari bilan ta’minlanganlik darajasi hamda ularning oilalaridagi ijtimoiy-maishiy muammolar o‘rganildi.
Tahlillarga ko‘ra, viloyat bo‘yicha jami 1 801 nafar uyda yakka tartibda ta’lim oluvchi o‘quvchi mavjud. Monitoring davomida ularning 1 582 nafari, ya’ni 88 foizi bevosita o‘rganishlar bilan qamrab olingan. Shuningdek, ushbu o‘quvchilar biriktirilgan 636 ta umumta’lim maktabidan 545 tasida o‘rganish ishlari olib borilib, maktablar kesimidagi qamrov 86 foizni tashkil etgan.
Bu raqamlar, avvalo, monitoring ishlari keng qamrovda tashkil etilganini anglatadi. Biroq masalaning eng muhim jihati shundaki, bu jarayon faqat statistik ma’lumotlarni jamlash bilan cheklanib qolmagan. Har bir bola, har bir oila, har bir maktab ortida alohida ehtiyoj, muammo va yechim kutayotgan hayotiy vaziyat borligi inobatga olingan.
Monitoring davomida ta’lim olish bilan bog‘liq 40 ta muammoli holat aniqlangan. Shundan 31 tasi joyida hal etilgan yoki mutasaddi tashkilotlar tomonidan ijrosi nazoratga olingan. Muammolarning hal etilish darajasi 77,5 foizni tashkil etgani e’tiborga molik. Bu ko‘rsatkich o‘rganishlarning amaliy natija berganini, aniqlangan muammolar qog‘ozda qolib ketmaganini ko‘rsatadi.
Aniqlangan muammolar asosan darslik va o‘quv qurollari yetishmasligi, pedagoglarning muntazam qatnovi, texnik vositalarga ehtiyoj, shuningdek, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash masalalari bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu muammolarni oddiy kamchilik sifatida baholab bo‘lmaydi. Chunki uyda yakka tartibda ta’lim olayotgan bola uchun har bir dars, har bir o‘quv quroli, har bir pedagog tashrifi uning kelajakdagi bilim darajasi va jamiyatga moslashuvida muhim omil hisoblanadi.
Hududlar kesimidagi tahlil ham muhim xulosalarni beradi. Angor, Boysun, Denov, Muzrabot, Qiziriq, Sariosiyo, Termiz tumanlari hamda Termiz shahrida o‘quvchilar va maktablarni qamrab olish darajasi 100 foizga yetgan. Bu ushbu hududlarda mas’ul tashkilotlar, maktablar va Federatsiya tuzilmalari o‘rtasidagi hamkorlik yaxshi yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, ayrim hududlarda qamrov darajasi nisbatan past bo‘lgani ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Xususan, Oltinsoy tumanida qamrov 50 foizni, Sho‘rchi tumanida esa 53 foizni tashkil etgan. Bu holat mazkur hududlarda monitoring ishlarini kuchaytirish, mas’ul xodimlar faolligini oshirish va ta’lim muassasalari bilan hamkorlikni yanada mustahkamlash zarurligini ko‘rsatadi.
Monitoringning yana bir muhim yo‘nalishi — o‘quvchilar yashaydigan xonadonlardagi iste’mol sohasiga oid muammolarni o‘rganish bo‘ldi. O‘rganishlar davomida 39 ta muammo va murojaat aniqlanib, ularning 33 tasi ijobiy hal qilingan. Bu yo‘nalishdagi samaradorlik 84,6 foizni tashkil etgan.
Bu natija Federatsiya faoliyati faqat savdo do‘koni yoki xizmat ko‘rsatish subyekti bilan iste’molchi o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqish bilangina cheklanib qolmayotganini ko‘rsatadi. Aksincha, tashkilot aholining kundalik hayoti, kommunal xizmatlar, tibbiy xizmat, ijtimoiy nafaqa va imtiyozlar, texnik vositalar bilan ta’minlash kabi real hayotiy masalalarda ham fuqarolarga huquqiy va amaliy yordam ko‘rsatmoqda.
Oilalardan kelib tushgan murojaatlar asosan kommunal xizmatlar, tibbiy xizmat, ijtimoiy nafaqa va imtiyozlar, texnik vositalar bilan ta’minlash hamda sifatli xizmat ko‘rsatish masalalariga oid bo‘lgan. Ayniqsa, Sariosiyo, Denov, Muzrabot, Uzun tumanlari va Termiz shahrida bunday murojaatlar ko‘proq qayd etilgan. Bu esa aynan ushbu hududlarda ehtiyojmand oilalar bilan manzilli ishlash, mas’ul tashkilotlar hamkorligini kuchaytirish dolzarb ekanini ko‘rsatadi.
O‘rganishlar davomida ota-onalar bilan bevosita suhbatlar o‘tkazilgani monitoringning ijtimoiy ahamiyatini yanada oshiradi. Chunki hujjatlar yoki raqamlar orqali ko‘rinmaydigan ko‘plab muammolar aynan xonadonlarga kirib borilganda, ota-onalar bilan yuzma-yuz suhbatlashilganda ayon bo‘ladi. Bolaning sog‘ligi, darsga munosabati, uy sharoitidagi ta’lim muhiti va oilaning ijtimoiy holati masalani yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi.
Shuningdek, maktab direktorlari va fan o‘qituvchilari bilan olib borilgan suhbatlar ham muhim ahamiyat kasb etgan. Bu jarayonda o‘quvchilarning fanlarni o‘zlashtirish darajasi, dars mashg‘ulotlarining belgilangan tartibda olib borilishi, hujjatlar holati hamda pedagoglar tomonidan amalga oshirilayotgan ishlar o‘rganilgan. Demak, monitoring bir tomonlama emas, balki bola, ota-ona, maktab va mas’ul tashkilotlar ishtirokidagi kompleks yondashuv asosida amalga oshirilgan.
Monitoring Federatsiyaning joylardagi tashkiliy faoliyatini mustahkamlashga ham xizmat qilgan. O‘rganishlar bilan qamrab olingan 545 ta maktabda 6 606 nafar ishchi-xodim Federatsiya a’zoligiga qabul qilingan. A’zolikka qabul qilish bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlar Qiziriq tumanida 1 070 nafar, Jarqo‘rg‘on tumanida 625 nafar, Muzrabot tumanida esa 496 nafarni tashkil etgan. Bu holat Federatsiyaga bo‘lgan ishonch ortib borayotganini, tashkilotning joylardagi ta’sirchanligi kuchayayotganini ko‘rsatadi.
Ayrim hududlarda aniqlangan muammolarni hal qilish samaradorligi yuqori bo‘lgan. Jumladan, Muzrabot, Sherobod, Denov, Uzun va Qumqo‘rg‘on tumanlarida aniqlangan muammolar to‘liq bartaraf etilgan. Bunday tajribani boshqa hududlarda ham ommalashtirish maqsadga muvofiq. Chunki muammo aniqlashning o‘zi yetarli emas, eng muhimi — unga tezkor va amaliy yechim topishdir.
Mazkur monitoring natijalari bir muhim xulosani ilgari suradi: uyda yakka tartibda ta’lim olayotgan bolalar masalasi faqat ta’lim tizimining ichki masalasi emas. Bu ijtimoiy himoya, sog‘liqni saqlash, kommunal xizmatlar, mahalla, maktab va jamoatchilik tashkilotlari hamkorligini talab qiladigan keng qamrovli masaladir.
Federatsiya tomonidan olib borilgan o‘rganishlar iste’molchi huquqlarini himoya qilish tushunchasi bugungi kunda ancha keng mazmun kasb etayotganini ham ko‘rsatdi. Chunki iste’molchi — bu faqat mahsulot xarid qiluvchi yoki xizmatdan foydalanuvchi shaxs emas. U, avvalo, sifatli ta’lim, tibbiy xizmat, kommunal xizmat, ijtimoiy yordam va munosib hayot sharoitidan foydalanishga haqli fuqaro hamdir.
Kelgusida bunday monitoringlarni tizimli davom ettirish, qamrov darajasi past hududlarda ishlarni kuchaytirish, aniqlangan muammolar bo‘yicha ijro nazoratini kuchaytirish va har bir murojaat ortidan aniq natija bo‘lishiga erishish muhim vazifa bo‘lib qoladi.
Xulosa qilib aytganda, Surxondaryo viloyatida o‘tkazilgan monitoring ta’lim, ijtimoiy himoya va iste’molchi huquqlarining o‘zaro bog‘liqligini amalda ko‘rsatib berdi. Eng muhimi, bu jarayon natijasida ko‘plab oilalarning muammolari eshitildi, bolalarning holati o‘rganildi, maktablar bilan hamkorlik mustahkamlandi va aholining Federatsiyaga bo‘lgan ishonchi yanada ortdi.
Bu esa bunday tashabbuslar jamiyatda befarqlik emas, mas’uliyat va amaliy yordam muhitini shakllantirishga xizmat qilayotganini anglatadi.
