Xizmat yoki mahsulot uchun pul to‘lashdan oldin shartnoma tuzish ko‘pchilikka ortiqcha qog‘ozbozlikdek ko‘rinishi mumkin. Aslida esa shartnoma — tomonlarning huquq va majburiyatlarini belgilab beradigan eng muhim hujjatlardan biridir. Ayniqsa, katta miqdordagi mablag‘ talab qilinadigan xizmatlarda shartnomasiz ish boshlash iste’molchi uchun xavf tug‘dirishi mumkin.
Uy ta’miri, mebel tayyorlash, avtomobil ta’miri, kiyim tikish, maishiy texnika o‘rnatish, ta’lim yoki boshqa pullik xizmatlardan foydalanishda «kelishib oldik-ku» qabilidagi og‘zaki va’dalarga ishonish keyinchalik muammoga sabab bo‘lishi mumkin.
Xo‘sh, shartnoma nima uchun kerak?
Shartnoma — kelishuvni qog‘ozda mustahkamlaydi
Ikki tomon og‘zaki ravishda biror xizmat haqida kelishib olishi mumkin. Ammo vaqt o‘tib, kim nima degani yoki qanday shartga rozi bo‘lingani esdan chiqishi ehtimoli bor.
Shartnomada esa kelishuvning asosiy jihatlari aniq yozib qo‘yiladi.
Masalan:
— qanday xizmat ko‘rsatilishi;
— xizmatning umumiy narxi;
— to‘lov tartibi;
— ishni bajarish muddati;
— tomonlarning huquq va majburiyatlari;
— kafolat muddati;
— xizmat sifati;
— shartnoma bekor qilinganda qanday tartib qo‘llanishi
kabi masalalar ko‘rsatilishi mumkin.
Shu sababli shartnoma keyinchalik «bunday kelishmagandik» degan tortishuvlarning oldini olishga yordam beradi.
Narxni oldindan aniqlab oling
Xizmat ko‘rsatishda eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri — ish yakunida narxning kutilmaganda oshib ketishi.
Masalan, usta ta’mirlash ishini 5 mln so‘mga bajarishga kelishadi. Ish tugagach esa «material qimmatlashdi», «qo‘shimcha ish bo‘ldi» yoki «buni narxga kiritmagandik» deya yana pul talab qilishi mumkin.
Shartnomada xizmatning narxi va qo‘shimcha xarajatlar qanday tartibda belgilanashi yozib qo‘yilsa, bunday nizolarni kamaytirish mumkin.
Narx noaniq bo‘lsa, pul to‘lashga shoshilmaslik kerak.
Xizmat qachongacha bajarilishi ham yozilsin
«Tez orada tayyor bo‘ladi», «bir-ikki haftada bitadi» kabi iboralar aniq muddat emas.
Shartnomada ishning boshlanish va tugash sanasi ko‘rsatilgani ma’qul.
Masalan, mebel buyurtmasida «buyurtma 20 kun ichida tayyorlanadi» degan aniq shart bo‘lishi mumkin.
Bu esa xizmat kechiktirilgan taqdirda iste’molchining o‘z talablarini asoslashini osonlashtiradi.
Oldindan to‘lov bo‘lsa, uning miqdorini yozing
Agar xizmat uchun oldindan pul berilayotgan bo‘lsa, bu mablag‘ning miqdori ham shartnomada aks etishi kerak.
Masalan, umumiy xizmat narxi 10 mln so‘m, oldindan to‘lov 3 mln so‘m, qolgan 7 mln so‘m esa ish yakunlangach to‘lanishi kabi shartlar aniq ko‘rsatilishi mumkin.
Shuningdek, buyurtma bekor qilinganda oldindan to‘langan mablag‘ qanday tartibda hisob-kitob qilinishi ham oldindan kelishib olinishi maqsadga muvofiq.
«Shartnoma bor», deb uni o‘qimasdan imzolamang
Shartnoma tuzishning o‘zi yetarli emas.
Uni o‘qib chiqish ham kerak.
Ba’zan iste’molchi hujjatni varaqlamasdan «imzo qo‘ying» degan joyiga imzo qo‘yadi. Keyinchalik esa o‘zi bilmagan shartlarga rozi bo‘lib qolganini bilib qolishi mumkin.
Shuning uchun imzo qo‘yishdan avval:
— xizmat narxini;
— muddatni;
— to‘lov shartlarini;
— kafolatni;
— jarima yoki penya shartlarini;
— shartnomani bekor qilish tartibini;
— tomonlarning javobgarligini
diqqat bilan o‘qib chiqish kerak.
Tushunarsiz band bo‘lsa, uni izohlashni so‘rashdan tortinmaslik lozim.
Bo‘sh joyi bor hujjatga imzo qo‘ymang
Shartnomada to‘ldirilmagan muhim bandlar yoki bo‘sh qatorlar bo‘lsa, bunga e’tibor qaratish kerak.
Keyinchalik bo‘sh joylarga boshqa ma’lumotlar kiritilishi yoki shartlar o‘zgartirilishi xavfi bo‘lishi mumkin.
Shartnoma imzolanishidan oldin barcha muhim ma’lumotlar to‘liq kiritilgani va tomonlar uchun tushunarli ekani tekshirilishi kerak.
Shartnomaning nusxasini o‘zingizda saqlang
«Keyin olib ketasiz», «bizda turadi» degan vaj bilan shartnomaning nusxasisiz qolib ketmang.
Iste’molchi imzolangan shartnomaning o‘z nusxasiga ega bo‘lishi muhim.
Elektron shaklda tuzilgan bo‘lsa, uning elektron nusxasini ham saqlab qo‘yish kerak.
Chunki muammo yuzaga kelganda aynan shu hujjat kelishuv shartlarini aniqlashda kerak bo‘lishi mumkin.
Qo‘shimcha ishlar bo‘lsa, ularni ham rasmiylashtiring
Xizmat davomida dastlab kelishilmagan qo‘shimcha ishlar paydo bo‘lishi mumkin.
Masalan, uy ta’mirida qo‘shimcha material kerak bo‘ldi yoki avtomobil ta’mirida dastlab aniqlanmagan nosozlik topildi.
Bunday holatda qo‘shimcha xarajatni iste’molchiga tushuntirmasdan, shunchaki yakuniy hisobga qo‘shib yuborish to‘g‘ri kelmasligi mumkin.
Shuning uchun qo‘shimcha ish, uning narxi va bajarish muddati bo‘yicha alohida kelishib olish, zarur bo‘lsa, buni yozma ravishda rasmiylashtirish ma’qul.
Sifatsiz xizmat ko‘rsatilsa, shartnoma muhim dalil bo‘lishi mumkin
Tasavvur qiling, iste’molchi mebel buyurtma qildi. Shartnomada mebelning o‘lchami, materiali, rangi, narxi va tayyor bo‘lish muddati ko‘rsatilgan.
Ammo tayyor mahsulot kelganda u kelishilgan talablarga mos emas.
Bunday vaziyatda shartnoma iste’molchi nimaga buyurtma berganini va xizmat ko‘rsatuvchi nimani bajarishga majbur bo‘lganini ko‘rsatadigan muhim hujjatlardan biri bo‘lishi mumkin.
Shartnoma nizoni hal qilishni osonlashtiradi
Tomonlar o‘rtasida kelishmovchilik yuzaga kelganda, birinchi navbatda kimning qanday majburiyati borligi aniqlanishi kerak.
Agar kelishuv yozma ravishda rasmiylashtirilgan bo‘lsa, masalani ko‘rib chiqish ancha osonlashadi.
Shartnoma, to‘lov cheklari, bank o‘tkazmalari, buyurtma hujjatlari va boshqa dalillar iste’molchining o‘z talablarini asoslashiga yordam berishi mumkin.
«Tanishim-ku» degan gapga ishonib shartnomasiz qolmang
Shartnoma faqat begona odamlar bilan tuziladigan hujjat emas.
Aksincha, katta mablag‘ yoki uzoq muddatli xizmat bilan bog‘liq munosabatlarda tanish, qarindosh yoki do‘st bo‘lishidan qat’i nazar, kelishuv shartlarini yozma ravishda belgilab qo‘yish foydali.
Chunki shartnoma ishonchsizlik belgisi emas.
U — ikki tomonning kelishuvini aniq qilib qo‘yadigan huquqiy kafolatlardan biridir.
Xaridor nimani yodda tutishi kerak?
Xizmat yoki mahsulot uchun katta miqdorda pul to‘lashdan oldin:
1. Xizmat ko‘rsatuvchining ma’lumotlarini tekshiring.
2. Shartnoma tuzing.
3. Hujjatni imzolashdan oldin to‘liq o‘qing.
4. Narx va to‘lov tartibini aniqlashtiring.
5. Xizmat bajariladigan muddatni yozdiring.
6. Kafolat va javobgarlik shartlariga e’tibor bering.
7. Oldindan to‘lov bo‘lsa, uning miqdorini hujjatda aks ettiring.
8. Shartnomaning nusxasini o‘zingizda saqlang.
9. To‘lovni tasdiqlovchi hujjatni olib qo‘ying.
10. Qo‘shimcha ish va xarajatlarni ham yozma ravishda kelishib oling.
Xulosa qilib aytganda, shartnoma — oddiy qog‘oz emas. U iste’molchi va xizmat ko‘rsatuvchi o‘rtasidagi kelishuvning aniq chegaralarini belgilaydi. Pulni berishdan oldin shartnomani o‘qish va uning nusxasini saqlash esa keyinchalik yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ko‘plab muammolarning oldini oladi.
