Выберите язык

Xaridor mahsulotning qancha elektr sarflashini, necha yil xizmat qilishini va uni ta’mirlash mumkinligini bilsa, o‘z xarajatini ham, xaridning atrof-muhitga ta’sirini ham yaxshiroq baholaydi. Bunday tanlov uchun ishonchli ma’lumot, bozorda maqbul narxdagi mahsulotlar va iste’molchining huquqini himoya qiladigan tizim zarur.

Oila yangi muzlatkich sotib olayotganini tasavvur qilaylik. Ikki modelning sig‘imi bir xil. Birining narxi arzonroq, ikkinchisining elektr sarfi kamroq. Xaridor yillik elektr sarfi, kafolat muddati va servis shartlarini bilsa, qaysi model unga uzoq muddatda ma’qul kelishini hisoblay oladi. Agar reklamada faqat «ekologik» degan yozuv bo‘lsa, bunday taqqoslash uchun ma’lumot yetishmaydi.

Kundalik xaridning shu oddiy misoli xalqaro ekologik siyosat va iste’molchilar huquqlari qanday tutashishini ko‘rsatadi. Mahsulotni ishlab chiqarishga xomashyo, suv va energiya sarflanadi. Undan foydalanish davrida qo‘shimcha xarajatlar yuzaga keladi. Xizmat muddati tugagach, mahsulotni yig‘ish, qayta ishlash yoki xavfsiz utilizatsiya qilish masalasi paydo bo‘ladi. Xaridor uchun esa bu jarayonning amaliy savoli bitta. U pul to‘layotgan mahsulotning xususiyatlari va undan foydalanish shartlari haqida nimalarni bilishi mumkin?

Sog‘lom atrof-muhit va ongli tanlov huquqi

BMT Bosh Assambleyasi 2022-yil 28-iyulda qabul qilgan 76/300-sonli rezolyutsiyada toza, sog‘lom va barqaror atrof-muhitda yashashni inson huquqi sifatida e’tirof etdi. Bu e’tirof ekologik masalalarni inson salomatligi va turmush sifati bilan bog‘lab ko‘rishga asos bo‘ladi. Havoning sifati, ichimlik suvining xavfsizligi va chiqindilar qanday boshqarilishi insonning kundalik hayotiga bevosita ta’sir qiladi.

BMTning Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha rahbariy tamoyillari bu masalani bozor nuqtayi nazaridan yoritadi. 2015-yilda yangilangan tamoyillarda iste’molchiga xavfsiz mahsulot va xizmatlar, tanlov qilish uchun yetarli axborot hamda nizolarni ko‘rib chiqish mexanizmlaridan foydalanish imkonini yaratish ko‘zda tutilgan. Hujjatda barqaror iste’mol ham iste’molchilarning qonuniy ehtiyojlaridan biri sifatida qayd etilgan. Uni ta’minlashda davlat, tadbirkorlar, iste’molchilar va jamoat tashkilotlari ishtirok etadi.

BMTning Barqaror rivojlanish bo‘yicha 12-maqsadi bu yondashuvni aniq vazifalar bilan bog‘laydi. Ular orasida tabiiy resurslardan samarali foydalanish, oziq-ovqat isrofini kamaytirish, chiqindilar paydo bo‘lishining oldini olish va aholiga barqaror turmush tarzi haqida ma’lumot berish bor. Parij bitimi esa davlatlarning iqlim bo‘yicha sa’y-harakatlarini muvofiqlashtiradi. Uning maqsadi global harorat o‘sishini sanoatlashuvdan oldingi darajaga nisbatan 2 °C dan ancha pastda ushlab turish va uni 1,5 °C bilan cheklashga intilishdir. Uy xo‘jaliklari uchun energiya tejamkor texnika va binolar bu keng ko‘lamli vazifaning kundalik hayotga taalluqli misollaridir.

«Ekologik» degan yozuv nimani anglatadi?

Qadoqdagi yashil rang, barg tasviri yoki «tabiiy» degan yozuv xaridorning tanloviga ta’sir qilishi mumkin. Da’voni baholash uchun uning mazmuni aniq bo‘lishi kerak. Masalan, «qadoqning 60 foizi qayta ishlangan xomashyodan tayyorlangan» degan ma’lumotni tekshirish mumkin. Bunda 60 foiz qaysi qismga taalluqli ekani va bu ko‘rsatkich qanday tasdiqlangani muhim. «Tabiatga zarar yetkazmaydi» kabi umumiy ibora esa xaridorga mahsulotning qaysi xususiyati nazarda tutilganini tushuntirmaydi.

Mahsulotning ekologik afzalliklari haqida chalg‘ituvchi taassurot uyg‘otish xalqaro amaliyotda greenwashing deb yuritiladi. Yevropa Ittifoqining 2024/825-sonli direktivasi ayrim asossiz umumiy ekologik da’volarni hamda mahsulotning bitta xususiyatiga tegishli afzallikni butun mahsulotga tatbiq etib ko‘rsatishni cheklashga qaratilgan. Direktivada a’zo davlatlar tegishli choralarni 2026-yil 27-sentabrdan qo‘llashi belgilangan.

“Sunʼiy idrok davrida axborot xizmati trendlari va yangi ko‘nikmalar” mavzusida
ikki kunlik seminar-trening
“Sunʼiy idrok davrida axborot xizmati trendlari va yangi ko‘nikmalar” mavzusida
ikki kunlik seminar-trening
“Sunʼiy idrok davrida axborot xizmati trendlari va yangi ko‘nikmalar” mavzusida
ikki kunlik seminar-trening