Bugun inson deyarli har kuni iste’molchi sifatida savdo va xizmat ko‘rsatish munosabatlariga kirishadi. Ertalab foydalanilgan elektr energiyasi, ichimlik suvi, mobil aloqa va internet xizmatidan tortib, do‘kondan xarid qilingan oziq-ovqat, maishiy texnika, dori vositasi yoki transport xizmatigacha bo‘lgan jarayonlarning barchasida iste’molchi va xizmat ko‘rsatuvchi o‘rtasida muayyan huquqiy munosabat yuzaga keladi. Shu jihatdan qaraganda, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish alohida bir sohaning emas, balki jamiyatdagi ijtimoiy adolat, xizmatlar sifati va bozor madaniyatining muhim ko‘rsatkichidir.
O‘zbekiston Respublikasining “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni iste’molchiga tovar yoki xizmat haqida to‘g‘ri va to‘liq ma’lumot olish, sifatli va xavfsiz mahsulot xarid qilish, yetkazilgan moddiy va ma’naviy zararning qoplanishini talab etish, shuningdek, buzilgan huquqlarini himoya qilish uchun sud va boshqa vakolatli organlarga murojaat etish huquqlarini belgilaydi. Ammo masalaning eng muhim tomoni shundaki, huquq qonunda mavjud bo‘lishining o‘zi yetarli emas. Iste’molchi bu huquqni bilishi, undan foydalana olishi va uni talab qilishdan qo’rqmasligi kerak.
Muammo ko‘pincha katta summadan boshlanmaydi
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, iste’molchilar duch kelayotgan muammolarning barchasi ham millionlab so‘mlik xaridlar bilan bog‘liq emas. Ba’zan chiqindi xizmati uchun noto‘g‘ri hisoblangan qarzdorlik, internet tarmog‘ining uzoq vaqt ishlamasligi, abonent raqamiga xato o‘tkazilgan to‘lov yoki savdo shoxobchasidagi noto‘g‘ri hisob-kitob fuqaroning noroziligiga sabab bo‘ladi. Ayrim iste’molchilar “summa katta emas”, “shuncha pul uchun ovora bo‘lib yurmayman” yoki “baribir foydasi yo‘q” degan qarash bilan o‘z huquqini talab qilmaydi. Aslida esa muammoning miqdori emas, qonuniylik tamoyili muhim. Bir iste’molchidan asossiz undirilgan kichik summa yuzlab yoki minglab iste’molchilar misolida katta miqdorni tashkil qilishi mumkin. Shuning uchun iste’molchi huquqini himoya qilishda “kichik masala” degan tushuncha bo‘lmasligi kerak.
Raqamlar muammoning ko‘lamini ko‘rsatadi
Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasining 2025-yil yakunlariga oid ma’lumotlariga ko‘ra, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish yo‘nalishida 53 mingdan ortiq murojaat ko‘rib chiqilgan va qariyb 46 milliard so‘mlik zarar iste’molchilar foydasiga qayta hisob-kitob qilingan. Bu raqamlarning o‘ziyoq iste’molchilar bilan bog‘liq nizolar yakka holatlar emasligini ko‘rsatadi. Ayni paytda onlayn savdoda mahsulotlarni almashtirish, tadbirkorlar, sotuvchilar va iste’molchilarning huquqiy madaniyatini oshirish zarurati ham dolzarb muammolardan biri sifatida qayd etilgan. Demak, bugungi iste’molchi huquqi faqat bozordagi tarozi yoki do‘kondagi narx masalasi bilan cheklanmaydi. Endilikda elektron savdo, muddatli to‘lov, bank va moliyaviy xizmatlar, internet orqali buyurtma, reklama, yetkazib berish, mobil ilovalar va raqamli to‘lovlar ham iste’molchilar huquqlarini himoya qilishning muhim yo‘nalishiga aylanmoqda.
Muddatli to‘lov: qulaylik ortidagi mas’uliyat
Keyingi yillarda aholi orasida muddatli to‘lov asosida telefon, maishiy texnika, mebel va boshqa mahsulotlarni xarid qilish keng qo‘llanilmoqda. Bu, bir tomondan, iste’molchiga zarur mahsulotni darhol xarid qilish imkonini beradi. Ikkinchi tomondan esa shartnoma shartlarini tushunmasdan imzolash, umumiy to‘lov summasiga e’tibor bermaslik yoki mahsulot haqida yetarli ma’lumot olmaslik yangi muammolarni yuzaga keltirishi mumkin. Iste’molchi “oyiga qancha to‘layman?” degan savol bilan cheklanmasligi kerak. U “ Umumiy to‘lov miqdori qancha, ortiqcha haq yoki xizmat to‘lovi bormi, kechiktirilgan to‘lov uchun qanday oqibat belgilangan, mahsulot nosoz chiqsa kim javob beradi, kafolat muddati qancha?”, degan savollarga aniq javob olishi zarur. Sotuvchi esa iste’molchiga tovar va uni sotib olish shartlari haqidagi zarur, to‘g‘ri va tushunarli ma’lumotni berishi lozim. Bu talab iste’molchilar huquqlarini himoya qilishga oid qonunchilikning asosiy tamoyillaridan biridir.
“Chek olmadim” — huquqdan voz kechish degani emas
Iste’molchilar orasida yana bir noto‘g‘ri qarash mavjud: “Chekim yo‘q, demak, hech narsani isbotlay olmayman”. Albatta, chek, shartnoma, kafolat taloni va boshqa hujjatlarni saqlash iste’molchining manfaatiga xizmat qiladi. Bugungi raqamli savdo sharoitida bank o‘tkazmasi, elektron yozishmalar, buyurtma ma’lumotlari va boshqa dalillar ham nizoni o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etishi mumkin. Shuning uchun xarid jarayonida iste’molchi o‘zini huquqiy jihatdan himoyalash odatini shakllantirishi zarur.
Telefon orqali kelishuv bo‘ldimi — yozishmani saqlash kerak.
Onlayn to‘lov amalga oshirildimi — elektron chekni o‘chirmaslik kerak.
Muddatli to‘lov shartnomasi tuzildimi — imzolashdan oldin o‘qish va o‘z nusxasini olish kerak.
Bu oddiy ehtiyot chorasi emas. Bu — iste’mol madaniyati.
Huquqiy savodxon iste’molchi bozordagi sifatni oshiradi
Ba’zan iste’molchilar huquqlarini himoya qilish tadbirkorlikka qarshi faoliyatdek noto‘g‘ri talqin qilinadi.
Aslida, qonuniy ishlayotgan, sifatli mahsulot sotayotgan va mijoziga hurmat bilan munosabatda bo‘layotgan tadbirkor uchun huquqiy savodxon iste’molchi xavf emas. Aksincha, iste’molchilar talabchan bo‘lgan bozorda sifatsiz mahsulot, yolg‘on reklama va mas’uliyatsiz xizmat ko‘rsatishga o‘rin kamayadi. Natijada halol tadbirkorlar uchun sog‘lom raqobat muhiti yuzaga keladi. Shuning uchun iste’molchi huquqini himoya qilish — faqat bir fuqaroning pulini qaytarib berish emas. Bu uzoq muddatda bozor intizomini mustahkamlash mexanizmi hamdir.
Jamoatchilik nazorati nega zarur?
Iste’molchilar huquqlarini ta’minlashda davlat organlari bilan bir qatorda fuqarolik jamiyati institutlarining ishtiroki ham muhim. O‘zbekistonning “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi Qonunida nodavlat notijorat tashkilotlari jamoatchilik nazorati subyektlari sifatida ishtirok etishi, jumladan jamoatchilik eshituvlari va jamoatchilik fikrini o‘rganish kabi shakllardan foydalanishi nazarda tutilgan. Bu nima uchun muhim? Chunki ayrim muammolar bitta murojaat doirasidan kengroq bo‘ladi. Masalan, bir hududdagi o‘nlab xonadonlarga asossiz qarzdorlik hisoblanayotgan bo‘lsa, bu faqat bitta fuqaroning muammosi emas. Yoki bir xil turdagi mahsulot bo‘yicha ko‘plab iste’molchilar shikoyat qilayotgan bo‘lsa, vaziyat tizimli tahlilni talab etadi. Shu nuqtada murojaatlarni shunchaki “ijobiy hal qilish” bilan cheklanmasdan, muammoning kelib chiqish sababini aniqlash zarur.
Nega noto‘g‘ri hisoblandi?
Nega xizmat o‘z vaqtida ko‘rsatilmadi?
Nega sifatsiz mahsulot savdoga chiqarildi?
Nega iste’molchiga shartnoma mazmuni tushuntirilmadi?
Ana shu savollarga javob topilmasa, bugun bir fuqaroning muammosi bartaraf etilib, ertaga xuddi shu muammo boshqa iste’molchida takrorlanishi mumkin.
Murojaat — faqat shikoyat emas. Jamiyatda murojaat qiladigan fuqaroga “norozi odam” sifatida qarash eskirgan yondashuvdir. Aslida murojaat — xizmat ko‘rsatish tizimidagi muammoni ko‘rsatib beradigan signal. Har bir murojaat ortida insonning vaqti, mablag‘i va kundalik hayoti turadi. Internet ishlamasa — o‘quvchi dars qilolmasligi mumkin. Elektr energiyasidagi muammo — oilaning maishiy hayotiga ta’sir qiladi. Asossiz qarzdorlik — fuqaroning moliyaviy manfaatini buzadi. Nosoz telefon yoki maishiy texnika — iste’molchining sarflagan mablag‘ini xavf ostida qoldiradi. Shuning uchun murojaatlarni faqat statistik raqam sifatida ko‘rish noto‘g‘ri. Har bir murojaat tahlil qilinishi, o‘xshash holatlar umumlashtirilishi va tizimli muammolar yuzasidan tegishli takliflar ishlab chiqilishi kerak. Iste’molchi ham mas’uliyatli bo‘lishi lozim. Huquq haqida gapirar ekanmiz, iste’molchining o‘z mas’uliyatini ham unutmasligimiz kerak. Mahsulotni tekshirmasdan xarid qilish, shartnomani o‘qimasdan imzolash, noma’lum ijtimoiy tarmoq sahifasiga oldindan pul o‘tkazish yoki to‘lov hujjatlarini saqlamaslik iste’molchining o‘z manfaatlarini himoya qilishini qiyinlashtiradi.
Shu sababli zamonaviy iste’molchi uchta odatni shakllantirishi zarur: savol berish, hujjatni o‘qish va dalillarni saqlash. Bu uch oddiy qoida ko‘plab nizolarning oldini olishi mumkin.
Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish — qonundagi moddalarni sanab o‘tish bilangina hal bo‘ladigan masala emas. Bu — sotuvchining mas’uliyati, xizmat ko‘rsatuvchining intizomi, davlat organlarining nazorati, jamoatchilik tashkilotlarining faolligi va, eng muhimi, iste’molchining huquqiy savodxonligi bilan chambarchas bog‘liq tizimdir. Huquqini bilgan iste’molchi o‘z manfaatini himoya qiladi. Talabchan iste’molchi xizmat sifatini oshiradi. Faol jamoatchilik esa tizimli muammolarning yashirinib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shunday ekan, iste’molchilar huquqlarini himoya qilishni faqat nizo yuzaga kelgandan keyingi chora sifatida emas, balki adolatli va sifatli bozorni shakllantirishning muhim sharti sifatida ko‘rishimiz zarur.
Sadullayev Ravshan Sabirovich
Surxondaryo viloyati Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari hududiy birlashmasi raisi
