Bugun kundalik hayotimizni savdosiz tasavvur qilish qiyin. Oziq-ovqat do‘konlari, kiyim-kechak savdo shoxobchalari, maishiy texnika do‘konlari, supermarketlar va boshqa ko‘plab savdo obyektlarida har kuni minglab xaridlar amalga oshiriladi.
Ammo savdo faqat tovarni sotish va uning pulini olishdan iborat emas. Savdo jarayonida ham iste’molchining, ham tadbirkorning huquq va majburiyatlari mavjud. Shu sababli chakana savdo bilan shug‘ullanuvchi tadbirkor qonunchilikda belgilangan talablarni yaxshi bilishi va faoliyatini shu asosda tashkil etishi muhim.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 13-fevraldagi 75-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasida chakana savdo qoidalari” ana shu munosabatlarni tartibga soluvchi muhim hujjatlardan biridir.
2-bandda nima deyilgan?
75-son qaror bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasida chakana savdo qoidalari”ning 2-bandida O‘zbekiston Respublikasi hududida chakana savdo bilan shug‘ullanish huquqiga ega bo‘lgan subyektlar ko‘rsatilgan.
Ya’ni:
“Yuridik shaxslar” chakana savdo bilan shug‘ullanish huquqiga ega.
Bu bir qarashda juda qisqa qoida. Lekin uning ortida savdo faoliyatini qonuniy tashkil etish, iste’molchi bilan to‘g‘ri munosabat o‘rnatish va savdo jarayonidagi talablarni bajarish masalalari turadi.
Tadbirkor uchun bu qoida nimani anglatadi?
Chakana savdo bilan shug‘ullanuvchi tadbirkor uchun eng muhimi — savdo faoliyatini shunchaki amalda olib borish emas, balki uni qonunchilik talablariga muvofiq tashkil etishdir.
Masalan, tadbirkor oziq-ovqat mahsulotlari sotiladigan do‘kon ochgan bo‘lsa, uning vazifasi faqat mahsulotlarni peshtaxtaga joylashtirib, xaridorga sotish bilan tugamaydi.
Savdo jarayonida iste’molchiga tovar haqida zarur va to‘g‘ri ma’lumot berilishi, narxlar tushunarli ko‘rsatilishi, xaridorning tovarni tanlash va ko‘zdan kechirish imkoniyati ta’minlanishi kabi masalalarga ham e’tibor qaratish lozim.
Fuqarolik kodeksining 427-moddasida ham sotuvchining sotishga taklif qilingan tovar haqida xaridorga zarur va to‘g‘ri axborot berishi shartligi belgilangan.
Demak, tadbirkor uchun “men tovarni sotdim — ishim tugadi” degan yondashuv yetarli emas. Savdo madaniyati va qonunchilik talablariga rioya qilish ham tadbirkorlik faoliyatining muhim qismidir.
Oddiy misol
Tasavvur qilaylik, do‘konda bir xil ko‘rinishdagi ikkita mahsulot turibdi. Xaridor ulardan birini sotib olmoqchi.
U tabiiy ravishda:
— mahsulot qancha turadi?
— ishlab chiqaruvchisi kim?
— yaroqlilik muddati qachongacha?
— qanday foydalaniladi?
— mahsulotning boshqa muhim xususiyatlari qanday?
degan savollarga javob olishni xohlaydi.
Bunday vaziyatda sotuvchi yoki savdo obyektida iste’molchi uchun zarur ma’lumotlar mavjud bo‘lishi muhim.
Chunki iste’molchi mahsulotni ongli ravishda tanlashi uchun yetarli ma’lumotga ega bo‘lishi kerak.
“Narxi yozilmagan, sotuvchi aytadi” — yetarlimi?
Savdo jarayonida xaridor mahsulotning narxini oldindan bilishi muhim.
Masalan, xaridor do‘konda biror maishiy buyumni ko‘rdi. Narxi ko‘rsatilmagan. U sotuvchidan narxini so‘radi.
Bunday holatda savdo obyektida narxlarni iste’molchiga tushunarli tarzda ko‘rsatish bilan bog‘liq talablar ham mavjud. Keyingi maqolalarimizda aynan narxnoma qanday rasmiylashtirilishi va unda qanday ma’lumotlar bo‘lishi kerakligi haqida alohida to‘xtalamiz.
Tadbirkor uchun foydali eslatma
Chakana savdo bilan shug‘ullanuvchi tadbirkor o‘z savdo obyektini tashkil etishda quyidagi masalalarga doimiy e’tibor qaratishi foydali:
1. Tovar haqida ma’lumot.
Xaridor mahsulot haqida zarur ma’lumotni olishi mumkinmi?
2. Narx.
Tovarlarning narxlari iste’molchiga tushunarli tarzda ko‘rsatilganmi?
3. Tovar sifati va yaroqlilik muddati.
Ayniqsa oziq-ovqat mahsulotlarida yaroqlilik muddati va mahsulotning holati muntazam nazorat qilinyaptimi?
4. Savdo jarayoni.
Xaridor tovarni ko‘zdan kechirish va tanlash imkoniyatiga egami?
5. Hisob-kitob.
Xarid amalga oshirilganda iste’molchiga belgilangan tartibda xaridni tasdiqlovchi hujjat berilyaptimi?
6. Iste’molchi murojaati.
Xaridor savdo jarayoni bo‘yicha savol yoki murojaat bilan chiqsa, unga qonunchilik doirasida tushuntirish berilyaptimi?
Bu savollarni tadbirkor o‘z faoliyatini baholash uchun oddiy amaliy chek-list sifatida ham ishlatishi mumkin.
Iste’molchi uchun ham muhim
Qoidalarni bilish faqat tadbirkorga kerak emas. Xaridor ham o‘z huquqlarini bilsa, savdo jarayoni yanada tartibli bo‘ladi.
Masalan, iste’molchi tovar haqida ma’lumot so‘rashdan, uning narxini aniqlashdan yoki mahsulotni ko‘zdan kechirishdan tortinmasligi kerak.
Shu bilan birga, iste’molchi ham xarid vaqtida tovarni ehtiyotkorlik bilan tanlashi, uning ma’lumotlarini o‘rganishi va xaridni tasdiqlovchi hujjatni saqlashi maqsadga muvofiq.
Savdo qoidalarini bilish — ikki tomon uchun ham foydali
Chakana savdo qoidalarining maqsadi faqat tadbirkorga talab qo‘yish emas. Ushbu qoidalar savdo jarayonida iste’molchi va sotuvchi o‘rtasidagi munosabatlarning aniq va tartibli bo‘lishiga xizmat qiladi.
Tadbirkor qonunchilik talablarini bilsa, o‘z faoliyatini to‘g‘ri tashkil etadi. Iste’molchi o‘z huquqlarini bilsa, xarid vaqtida o‘z manfaatlarini himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuning uchun chakana savdo qoidalarini bilish — tadbirkor uchun ham, iste’molchi uchun ham zarur.
Toshkent viloyati iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari hududiy birlashmasi tomonidan “Chakana savdo qoidalarini bilamizmi?” rukni doirasida 75-son qaror bilan tasdiqlangan chakana savdo qoidalarining muhim jihatlari bosqichma-bosqich yoritib boriladi.
Keyingi maqolamizda 3-band — chakana savdoga oid asosiy tushunchalar va atamalar haqida so‘z yuritamiz.
O‘z huquqingizni biling, qonunchilik talablariga rioya qiling!
