Kiyim sotib olayotganda ko‘pchilik avvalo uning rangi, fasoni va narxiga qaraydi. Ammo uyga borgach o‘lchami mos kelmasligi, tikilishida nuqson borligi yoki do‘konda “almashtirib bo‘lmaydi” degan gapga duch kelish mumkin. Xo‘sh, bunday vaziyatlarda xaridorning huquqi qanday?
Yangi kiyim xarid qilish oddiy jarayondek ko‘rinadi. Do‘konga kirasiz, yoqqan kiyimni tanlaysiz, kiyib ko‘rasiz, pulini to‘laysiz va chiqib ketasiz.
Ammo xarid tugashi bilan iste’molchining huquqlari tugamaydi.
Ayniqsa kiyim o‘lchami mos kelmasa, nuqsonli chiqsa yoki xaridor tanlovidan qaytsa, qonunda belgilangan huquqlarni bilish muhim.
Kiyim olayotganda eng avvalo nimaga qarash kerak?
Kiyim xaridida “yoqdi — oldim” tamoyili bilan shoshilmaslik kerak.
Mahsulotni olayotganda:
-
o‘lchamini;
-
rangini;
-
mato tarkibini;
-
tikuv sifatini;
-
tugma, zamok va boshqa qismlarini;
-
yirtiq yoki dog‘lar bor-yo‘qligini;
-
yorliq va ishlab chiqaruvchi ma’lumotlarini
tekshirib ko‘ring.
Ayniqsa kiyimni yorug‘ joyda ko‘rib, imkon bo‘lsa kiyib ko‘rish foydali.
Chunki do‘kondagi chiroq ostida bilinmagan kichik nuqson uyga borgach ko‘zga tashlanishi mumkin.
O‘lchami mos kelmasa, kiyimni almashtirish mumkinmi?
Mana shu savol ko‘pchilikni qiziqtiradi.
O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra, iste’molchi maqbul sifatli nooziq-ovqat tovarini xarid qilgan kundan e’tiboran 10 kun ichida uni ayni shunday tovarga almashtirishga haqli. Agar kerakli shunday tovar sotuvda bo‘lmasa, pulini qaytarib olish mumkin.
Demak, kiyim sifatli, nuqsonsiz, lekin:
“Uyga borib qarasam, menga katta ekan”
yoki
“Rangi ko‘nglimdagidek chiqmapti”
degan holatlarda qonunda belgilangan shartlar asosida almashtirish masalasi yuzaga kelishi mumkin.
Bunda kiyimning holati va boshqa belgilangan talablar ham muhim.
Shuning uchun kiyimni kiyib ko‘rib, keyin xarid qilish eng yaxshi yo‘l.
“Kiyim sotilganidan keyin qaytarilmaydi” desa-chi?
Ba’zi do‘konlarda:
“Sotilgan kiyim qaytarilmaydi”
yoki
“Almashtirish yo‘q”
degan yozuvlarni uchratish mumkin.
Ammo shunchaki do‘konga bunday yozuvni ilib qo‘yish bilan qonunda belgilangan iste’molchi huquqlarini bekor qilib bo‘lmaydi.
Qonunning 21-moddasida iste’molchi huquqlarini qonunchilikka zid ravishda cheklaydigan shartlar haqiqiy emasligi belgilangan.
Shuning uchun xaridor huquqini bilib, vaziyatga qarab qonunda belgilangan talabini qo‘yishi mumkin.
Kiyimda nuqson chiqsa nima bo‘ladi?
Bu holat oddiy “o‘lcham mos kelmadi” degan vaziyatdan farq qiladi.
Masalan, yangi ko‘ylak oldingiz.
Uyga kelib qarasangiz:
-
tikuv joyi ochilgan;
-
zamogi ishlamayapti;
-
tugmasi yo‘q;
-
matosi yirtilgan;
-
dog‘i bor;
-
kiyimning bir qismi noto‘g‘ri tikilgan.
Agar bunday nuqson xarid vaqtida sizga aytilmagan bo‘lsa, iste’molchining qo‘shimcha huquqlari paydo bo‘ladi.
Qonunga ko‘ra, nuqsonli tovar sotilganda iste’molchi holatga qarab uni almashtirishni, nuqsonni bepul bartaraf etishni, narxini kamaytirishni yoki shartnomani bekor qilishni talab qilishi mumkin.
Ya’ni “kiyimni oldingizmi — endi nima bo‘lsa ham o‘zingiz bilasiz” degan yondashuv har doim ham to‘g‘ri emas.
“Aksiya mahsuloti edi, qaytarilmaydi” degan gap-chi?
Bu ham ko‘p uchraydigan holat.
Masalan, kiyim do‘konida:
“50 foiz chegirma!”
degan yozuvni ko‘rdingiz.
Kiyimni oldingiz.
Uyga borgach, unda nuqson borligini bildingiz.
Sotuvchiga qaytsangiz:
“Bu aksiya mahsuloti, qaytarilmaydi”
deyishi mumkin.
Ammo mahsulot chegirmada sotilgani uning nuqsonli bo‘lsa, xaridorning qonuniy huquqlarini avtomatik ravishda yo‘qqa chiqarmaydi.
Agar nuqson oldindan xaridorga ma’lum qilingan va shu sababli chegirma berilgan bo‘lsa, vaziyat boshqacha baholanishi mumkin.
Shuning uchun “aksiya” degan yozuvni ko‘rib, tekshirmasdan xarid qilish kerak emas.
Chekni albatta oling
Kiyim arzon bo‘lsa ham, chekni olishga odatlaning.
Chunki keyinchalik kiyimni almashtirish yoki boshqa masalada murojaat qilishga to‘g‘ri kelishi mumkin.
Chekda:
-
mahsulot;
-
narx;
-
sana;
-
do‘kon;
-
to‘langan summa
kabi ma’lumotlar bo‘lishi mumkin.
Chekni tashlab yubormang.
Qog‘oz chek yo‘qolib qolishidan xavotir bo‘lsangiz, uning rasmini telefoningizga olib qo‘yishingiz mumkin.
“Kiyim-ku, nima qilardim chekni?” demang. Muammo chiqqanda aynan shu kichkina qog‘oz kerak bo‘lib qolishi mumkin.
Yorliqni uzib tashlashga shoshilmang
Kiyim sotib oldingiz.
Uyga kelib yana bir bor ko‘rib chiqmoqchisiz.
Lekin kiyimdagi yorliqni darrov kesib tashlamang.
Avval kiyimni sinchiklab tekshiring.
O‘lchami to‘g‘rimi?
Rangi siz kutgandekmi?
Tikuvlari joyidami?
Zamogi ishlayaptimi?
Dog‘ yoki boshqa nuqson yo‘qmi?
Shuningdek, kiyimning foydalanilganlik holatini saqlash ham muhim. Chunki maqbul sifatli tovarni almashtirish masalasida tovarning holati va belgilangan talablar ahamiyatga ega.
Kiyimni kiyib ko‘rishda nimalarga qarash kerak?
Do‘kondagi kiyib ko‘rish xonasidan foydalanayotgan bo‘lsangiz, shunchaki oynaga qarab chiqib ketmang.
Quyidagilarni tekshiring:
1. Yelka qismi — juda tor yoki keng emasmi?
2. Yenglari — uzunligi mosmi?
3. Bel qismi — o‘tirganda yoki egilganda noqulaylik tug‘dirmaydimi?
4. Uzunligi — yurishga xalaqit bermaydimi?
5. Zamogi va tugmalari — bemalol ishlayaptimi?
6. Mato — cho‘zilib yoki shaklini yo‘qotib qolmayaptimi?
7. Tikuvlar — iplar chiqib ketmaganmi?
Ba’zan kiyim tik turganda yaxshi ko‘rinadi, ammo o‘tirganda yoki qo‘lni ko‘targanda noqulay bo‘lishi mumkin.
Mato tarkibiga ham qarang
Kiyimning tashqi ko‘rinishi bir masala, tarkibi esa boshqa.
Yorliqdagi ma’lumotlardan:
-
paxta;
-
polyester;
-
viskoza;
-
jun;
-
ipak;
-
elastan
kabi materiallar ulushini ko‘rish mumkin.
Bu ma’lumot kiyimni keyinchalik qanday yuvish, quritish va dazmollash kerakligini ham tushunishga yordam beradi.
“Qo‘lda yuvish kerak” degan kiyimni mashinaga solib, keyin ishlab chiqaruvchini ayblab yurmaylik.
Kiyim yorlig‘idagi parvarish belgilariga amal qilish ham xaridorning o‘z manfaatiga xizmat qiladi.
Uyga kelgach nuqson topilsa nima qilish kerak?
Avvalo kiyimni yana ishlatib yubormang.
Masalan, yangi shimning tikuv joyi ochilganini ko‘rdingiz.
Uni kiyib yurib, keyin do‘konga olib borish o‘rniga:
1. Nuqsonni suratga oling.
2. Chekni saqlang.
3. Kiyimni yuvmang yoki o‘zgartirmang.
4. Sotuvchiga murojaat qiling.
5. Zarur bo‘lsa, yozma talab qoldiring.
Agar nuqsonli tovar bo‘yicha almashtirish talab qilinsa, qonunda ayrim hollarda uni yetti kun ichida, qo‘shimcha sifat tekshiruvi zarur bo‘lsa 20 kun ichida almashtirish muddati belgilangan.
Sotuvchi “siz buzibsiz” desa nima qilish kerak?
Bu ham amaliyotda uchrashi mumkin.
Masalan, kiyimning zamogi buzildi.
Sotuvchi:
“O‘zingiz noto‘g‘ri ishlatgansiz”
deyishi mumkin.
Bunday vaziyatda darrov tortishib ketish shart emas.
Avvalo nuqsonni qayd ettiring va sotuvchidan mahsulotning holatini tekshirishni so‘rang.
Agar masala bahsli bo‘lsa, tegishli tekshiruv yoki ekspertiza masalasi ko‘tarilishi mumkin.
Eng muhimi — “siz aybdorsiz” degan og‘zaki gap bilan masalani yopib qo‘ymaslik.
Kiyim xaridida yana nimalarga e’tibor berish kerak?
Narxni tekshiring
Ayniqsa chegirmadagi kiyimlarda narxni solishtiring.
Chekni oling
Keyinchalik huquqingizni himoya qilishda asqatadi.
Mahsulotni tekshiring
Uyga borgach emas, imkon qadar xarid vaqtida.
Yorliqni o‘qing
Mato tarkibi va parvarish qilish usulini bilib oling.
Shoshilmang
“Faqat bugun”, “oxirgi dona”, “hozir olmasangiz qolmaydi” degan gaplar xaridorni shoshirish uchun sabab bo‘lmasligi kerak.
Kiyim xaridida “5 daqiqalik qoida”
Do‘kondan chiqishdan oldin atigi bir necha daqiqa ajrating.
1. Kiyimni kiyib ko‘ring.
2. Tikuv va zamoklarini tekshiring.
3. Yorliq va tarkibini o‘qing.
4. Narx va chegirmani tekshiring.
5. Chekni oling.
Shu beshta oddiy odat keyinchalik ortiqcha yugur-yugurning oldini olishi mumkin.
Xulosa
Kiyim xaridida ham xaridorning huquqlari bor.
O‘lcham mos kelmasa — qonunda belgilangan shartlar asosida almashtirish masalasini ko‘tarish mumkin. Nuqsonli kiyim sotilgan bo‘lsa — iste’molchining bundan ham kengroq talablari mavjud. Qonunchilikda maqbul sifatli nooziq-ovqat tovarlarini 10 kun ichida almashtirish bo‘yicha ham norma bor.
Shuning uchun:
“Arzon ekan, olaveray”, “chegirmada ekan, tekshirmay qo‘ya qolay”, “chek kerak emas” degan odatni tashlagan ma’qul.
Kiyimni xarid qilishdan oldin bir necha daqiqa tekshiring, xariddan keyin esa chek va boshqa dalillarni saqlang.
Chunki yaxshi xarid — faqat chiroyli kiyim topish emas.
Yaxshi xarid — pulingizga yarasha mahsulot olib, o‘z huquqingizni ham bilib chiqishdir.
