Muzlatkich, kir yuvish mashinasi, televizor, konditsioner yoki boshqa maishiy texnika — bir qarashda oddiy xariddek ko‘rinadi. Ammo bunday mahsulotlarda narxdan tashqari kafolat, texnik xususiyat, komplekt, hujjatlar va mahsulotning o‘zi ham sinchiklab tekshirilishi kerak. Aks holda, uyga olib kelgach “endi nima qilaman?” degan savol tug‘ilishi mumkin.
Maishiy texnika kundalik hayotimizning bir qismiga aylangan. Ko‘pchilik esa uni tanlashda asosan uch narsaga — narxi, tashqi ko‘rinishi va brendiga qaraydi. Aslida esa xarid paytida yana bir necha muhim jihatni tekshirish kerak.
O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra, sotuvchi xaridorga tovar haqida zarur, to‘g‘ri va tushunarli ma’lumot berishi shart. Iste’molchi esa tovarning sifati va xavfsizligi haqida ma’lumot olish huquqiga ega.
Xo‘sh, maishiy texnika olayotganda nimalarga e’tibor berish kerak?
1-qoida: Faqat narxiga qarab tanlamang
“Arzon ekan, olaveraman” — maishiy texnika xaridida eng katta xatolardan biri bo‘lishi mumkin.
Masalan, bir xil ko‘rinishdagi ikkita kir yuvish mashinasi turli narxda sotilayotgan bo‘lishi mumkin. Buning sababi yuklama hajmi, energiya samaradorligi, dasturlar soni, dvigatel turi, shovqin darajasi yoki boshqa texnik imkoniyatlarda bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun sotuvchidan:
— necha kilogramm yuklama oladi?
— elektr energiyasini qancha sarflaydi?
— kafolat muddati qancha?
— servis xizmati bormi?
— ehtiyot qismlari mavjudmi?
— o‘rnatib berish xizmatiga alohida haq olinadimi?
kabi savollarni so‘rashdan tortinmang.
Narxi arzon bo‘lgani bilan keyinchalik ta’mirlash yoki ehtiyot qismiga katta xarajat ketadigan texnika qimmatga tushib qolishi mumkin.
Yana bir muhim jihat — aksiyaga aldanib qolmaslik.
“Faqat bugun 30 foiz chegirma!” degan yozuv xaridorni shoshiltirishi mumkin. Ammo mahsulotning avvalgi narxi, chegirma shartlari va aynan qaysi modelga aksiya qo‘llanayotganini aniqlab oling.
2-qoida: Qutini ochib, mahsulotning o‘zini tekshiring
“Yangi mahsulot-ku, tekshirish shart emas”, demang.
Ayniqsa qimmat texnika xarid qilayotgan bo‘lsangiz, mahsulotning tashqi holatini ko‘rib chiqing.
Masalan:
-
korpusida tirnalgan joy bormi;
-
urilgan yoki ezilgan joylari yo‘qmi;
-
ekranida darz yoki chiziq mavjud emasmi;
-
eshiklari to‘g‘ri yopiladimi;
-
tugmalari va boshqa qismlari joyidami;
-
elektr simi va vilkasi shikastlanmaganmi;
-
zavod plomba yoki himoya qismlari buzilmaganmi.
Qutining tashqi ko‘rinishi yaxshi bo‘lgani mahsulot ham albatta nuqsonsiz degani emas.
Ayniqsa televizor, muzlatkich, mikroto‘lqinli pech, kir yuvish mashinasi kabi katta texnikalarda tashish vaqtida shikastlanish ehtimoli bor.
Shuning uchun mahsulotni olib ketishdan yoki yetkazib beruvchiga qabul qilib berishdan oldin imkon qadar ko‘zdan kechiring.
Agar shikastlangan joyni ko‘rsangiz, “uyga olib borib, keyin hal qilamiz” degan gapga ishonib ketmang. Avvalo sotuvchi bilan masalani joyida aniqlashtiring.
3-qoida: Kafolat va hujjatlarni qo‘lga kiritmasdan ketmang
Maishiy texnika xaridida chekni olib, qolgan hujjatlarga e’tibor bermaslik ham xato.
Xarid vaqtida:
— chek;
— kafolat taloni;
— foydalanish yo‘riqnomasi;
— texnik pasport yoki tegishli hujjatlar;
— servis markazi haqidagi ma’lumotlarni
saqlab qo‘ying.
O‘zbekiston qonunchiligida uzoq muddat foydalaniladigan tovarlarga kafolat muddati belgilanishi nazarda tutilgan. Kafolat muddati odatda tovar iste’molchiga sotilgan kundan hisoblanadi va u tovar pasporti yoki mahsulot bilan beriladigan boshqa hujjatda ko‘rsatiladi.
Shuning uchun sotuvchidan:
“Kafolat necha yil?”
deb so‘rashning o‘zi yetarli emas. Kafolatning qayerda va qanday tartibda amal qilishini ham aniqlang.
Masalan, texnika buzilsa, uni do‘konga olib borasizmi yoki servis markazi kelib ko‘radimi? Yetkazib berish xarajatini kim to‘laydi? Kafolat nimalarni qamrab oladi?
Bularni oldindan bilib olish keyinchalik ortiqcha yugur-yugurdan saqlaydi.
4-qoida: Mahsulotning texnik xususiyatlarini uy sharoitingizga moslang
Ba’zan odamlar texnikaning imkoniyatlarini ko‘rib, uyidagi sharoitni unutib qo‘yadi.
Masalan, katta televizor yoqadi. Lekin xona kichkina.
Yoki katta muzlatkich olinadi, ammo oshxonadagi joyga sig‘maydi.
Yoki kuchli konditsioner xarid qilinadi, lekin elektr tarmog‘i va o‘rnatish sharoitlari oldindan hisobga olinmaydi.
Shuning uchun xarid qilishdan oldin o‘rnatiladigan joyni o‘lchab oling.
Muzlatkich bo‘lsa — eni, bo‘yi va chuqurligini.
Kir yuvish mashinasi bo‘lsa — eshikdan kirishi, vannaxona yoki oshxonadagi joyga sig‘ishini.
Televizor bo‘lsa — ekran hajmi va ko‘rish masofasini.
Konditsioner bo‘lsa — xona maydoni va o‘rnatish imkoniyatlarini.
Bundan tashqari, texnikaning elektr quvvati va energiya sarfiga ham qarash foydali.
“Uyga sig‘sa bo‘ldi” emas, “uyga mos bo‘lsa bo‘ldi” degan qoida bilan xarid qiling.
5-qoida: Muammo chiqsa, “sotilgan mahsulot qaytarilmaydi” degan gapga darrov ishonmang
Eng muhim masala shu.
Agar xarid qilingan maishiy texnikada nuqson aniqlansa va bu nuqson xarid vaqtida aytilmagan bo‘lsa, iste’molchi qonunda belgilangan huquqlardan foydalanishi mumkin.
Jumladan, ayrim holatlarda iste’molchi:
-
ayni shunday sifatli mahsulotga almashtirishni;
-
boshqa modelga almashtirishni va narxni qayta hisoblashni;
-
nuqsonni bepul bartaraf etishni;
-
xarid narxini nuqsonga mutanosib kamaytirishni;
-
shartnomani bekor qilib, yetkazilgan zararni qoplashni
talab qilishi mumkin.
Demak, “sotilgan mahsulot qaytarib olinmaydi” degan umumiy yozuv iste’molchining qonunda belgilangan huquqlarini avtomatik ravishda yo‘qqa chiqarmaydi.
Masalan, yangi televizor oldingiz. Uyga olib kelib, yoqqaningizda ekranida jiddiy nuqson borligi ma’lum bo‘ldi.
Bunday vaziyatda shunchaki “mayli, o‘zim tuzataman” deb servisga yugurishdan oldin sotuvchiga murojaat qilish va holatni hujjatlashtirish ma’qul.
Kafolat davrida aniqlangan nuqsonlarni bepul bartaraf etish bo‘yicha qonunda muddatlar ham belgilangan: sotuvchi uchun — tegishli talab qo‘yilgan kundan e’tiboran 20 kun, ishlab chiqaruvchi uchun esa 10 kun.
Texnika buzilsa, nima qilish kerak?
Birinchi navbatda:
1. Qurilmani o‘zboshimchalik bilan ochmang.
Ichini ochib, boshqa usta orqali ta’mirlashga urinish kafolat masalasida muammo tug‘dirishi mumkin.
2. Chek va kafolat hujjatlarini toping.
3. Nosozlikni surat yoki video orqali qayd eting.
Masalan, televizor yoqilmayaptimi — videoga oling. Kir yuvish mashinasi ishlamayaptimi — xatolik kodini qayd qiling.
4. Sotuvchiga murojaat qiling.
Muammoni og‘zaki aytib qo‘yish bilan cheklanmasdan, zarur bo‘lsa yozma murojaat qiling.
5. Texnikani servisga topshirsangiz, qabul qilish hujjatini oling.
Unda qurilmaning modeli, tashqi holati, aniqlangan nosozlik, komplektatsiyasi va qabul qilingan sana ko‘rsatilganiga e’tibor bering.
Xarid vaqtida chekni ham tekshiring
Maishiy texnika qimmat bo‘lgani uchun chekni ayniqsa ehtiyot qilish kerak.
Chekda:
-
mahsulot nomi;
-
modeli;
-
miqdori;
-
narxi;
-
chegirma bo‘lsa, uning summasi;
-
yakuniy to‘lov
to‘g‘ri ko‘rsatilganini tekshiring.
Chekni tashlab yubormang. Qog‘oz chek yo‘qolib qolishidan xavotir bo‘lsangiz, uning rasmini telefoningizga olib qo‘yish ham foydali.
Yana bir muhim jihat — komplektatsiya
Uyga kelib, “pult yo‘q ekan”, “sim chiqmagan”, “biror detal yetishmayapti” deb qolmaslik uchun xarid vaqtida komplektni tekshiring.
Masalan, televizorda:
pult, quvvat kabeli, taglik, yo‘riqnoma va boshqa tegishli qismlar.
Kir yuvish mashinasida esa modelga qarab turli shlanglar, mahkamlash qismlari va boshqa aksessuarlar bo‘lishi mumkin.
“Hammasi ichida bor” degan gapni shunchaki eshitib ketmang — imkon qadar komplektni ko‘zdan kechiring.
Maishiy texnika xaridida 5 soniyalik tekshiruv
Xarid qilishga shoshayotgan bo‘lsangiz, hech bo‘lmaganda quyidagi besh narsani tekshiring:
1. Narxi — boshqa joylardagi narx bilan solishtiring.
2. Modeli — siz tanlagan model aynan o‘sha ekanini tekshiring.
3. Tashqi holati — tirnalgan, urilgan yoki shikastlangan joylari yo‘qmi?
4. Kafolati — muddati va shartlari qanday?
5. Hujjatlari va cheki — barchasini olib, saqlab qo‘ying.
Xulosa
Maishiy texnika xaridida eng katta xato — “pulini to‘ladim, endi bo‘ldi” deb o‘ylash.
Aslida xaridorning huquqi kassada pul to‘lagan joyida tugamaydi. Sotuvchi mahsulot haqida zarur va to‘g‘ri ma’lumot berishi, iste’molchi esa sifatli va xavfsiz tovar olish huquqiga ega.
Shuning uchun televizor, muzlatkich, kir yuvish mashinasi yoki boshqa texnika olayotganda narxini ko‘ring, mahsulotni tekshiring, kafolatini biling, hujjatlarini oling va chekni saqlang.
Bir necha daqiqalik tekshiruv keyinchalik kunlab ovora bo‘lishning oldini olishi mumkin.
Qisqasi, maishiy texnikada “arzonini oldim” emas, “to‘g‘risini oldim” degan xarid eng foydali xariddir.
