Bugun biror xizmatdan foydalanish uchun murojaat qilgan odamni eng avvalo bitta savol qiziqtiradi: “Bu xizmat qancha turadi?”
Sartaroshxonada — soch turmaklash narxi qancha?
Klinikada — shifokor ko‘rigi va tahlillar qancha?
Avtoservisda — mashinani ta’mirlash necha pulga tushadi?
O‘quv markazida — kurs narxi qancha?
Telefon ta’mirida — detal almashtirish va usta xizmati uchun qancha to‘lanadi?
Ammo ayrim holatlarda iste’molchi xizmat boshlangach yoki ish yakunlangandan keyingina haqiqiy hisob-kitobni bilib qoladi. Dastlab aytilgan narx bilan yakuniy summa esa bir-biridan ancha farq qilishi mumkin.
Shunda tabiiy savol tug‘iladi: xizmat ko‘rsatuvchi narxni oldindan aytishi kerakmi? Iste’molchi qo‘shimcha to‘lovlar haqida ma’lumot talab qila oladimi? “Narx xizmat tugagach ma’lum bo‘ladi” degan gap qanchalik asosli?
Iste’molchining axborot olish huquqi bor
O‘zbekiston Respublikasining “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunida iste’molchining asosiy huquqlaridan biri sifatida tovar, ish yoki xizmat haqida to‘g‘ri va to‘liq ma’lumot olish huquqi belgilangan.
Bu nimani anglatadi?
Oddiy qilib aytganda, fuqaro pulini to‘lashdan oldin nima xizmat olayotgani va buning uchun qancha to‘lashini tushunishi kerak.
Masalan, avtomobilni ta’mirlashga topshirayotgan bo‘lsangiz, faqat “ta’mirlash 500 ming so‘m” degan umumiy gap bilan cheklanib qolmaslik kerak.
Savol berish mumkin:
— Bu summa faqat ish haqimi?
— Ehtiyot qismlar alohidami?
— Diagnostika uchun ham pul olinadimi?
— Qo‘shimcha ishlar chiqsa, ular qancha turadi?
Mana shu savollarning javobi keyinchalik kutilmagan xarajatlarning oldini olishi mumkin.
“Boshlanishiga shuncha, keyin ko‘ramiz” — ehtiyot bo‘lish kerak
Xizmat ko‘rsatish sohasida ko‘p uchraydigan holatlardan biri — dastlab arzon narx aytilib, keyinchalik qo‘shimcha xizmatlar hisobiga summa oshib borishi.
Masalan, telefonini ta’mirlash uchun ustaga olib kelgan fuqaro:
“Ekran almashtirish 400 ming so‘m”, degan javobni oladi.
Ammo telefon ta’mirlangach:
— diagnostika — 50 ming;
— ish haqi — 100 ming;
— yopishtirish — 50 ming;
— boshqa detal — 150 ming
degan qo‘shimcha hisoblar paydo bo‘lishi mumkin.
Natijada 400 ming so‘mlik xizmat 750 ming so‘mga aylanadi.
Bu yerda asosiy savol — qo‘shimcha xarajatlar iste’molchiga oldindan tushuntirilganmi?
Shuning uchun xizmat buyurtma qilishdan oldin umumiy hisob-kitobni imkon qadar aniq qilib olish kerak.
“Narx 100 ming so‘mdan boshlanadi” degan reklama nimani anglatadi?
Reklamalarda bunday jumlalarni tez-tez uchratamiz:
“Narxlar 100 ming so‘mdan boshlanadi!”
Bu yerda “100 ming” eng arzon xizmat narxi bo‘lishi mumkin. Ammo sizga kerak bo‘lgan xizmat aynan shu summaga bajariladimi yoki boshqa tarif qo‘llaniladimi — aniqlashtirish kerak.
Masalan:
“Stomatologiya xizmati 100 ming so‘mdan”
degan reklama ko‘rildi.
Ammo bemor klinikaga borgach, konsultatsiya, rentgen, anesteziya, plomba materiali va boshqa xizmatlar uchun alohida to‘lov talab qilinishi mumkin.
Shuning uchun reklamadagi “dan” so‘ziga e’tibor bering.
“100 ming so‘m” boshqa, “100 ming so‘mdan” boshqa.
Xizmat narxiga nimalar kirishini so‘rang
Eng ko‘p uchraydigan xato — iste’molchi faqat umumiy narxni so‘raydi.
Aslida esa quyidagilarni ham aniqlash kerak:
-
xizmatning o‘zi qancha turadi;
-
materiallar narxga kiritilganmi;
-
yetkazib berish uchun alohida haq olinadimi;
-
o‘rnatish yoki montaj narxga kiradimi;
-
diagnostika uchun to‘lov bormi;
-
xizmatdan keyingi kafolat mavjudmi;
-
qo‘shimcha ishlar uchun qanday tarif qo‘llanadi;
-
yakuniy to‘lov qancha bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa ta’mirlash, qurilish, tibbiyot, avtomobil, maishiy texnika va boshqa murakkab xizmatlarda bu savollar juda muhim.
“Ustaga qarab narx o‘zgaradi” deyishsa-chi?
Ayrim xizmatlarda narx bajariladigan ish hajmiga qarab belgilanadi.
Masalan, avtomobilning nosozligini ko‘rmasdan turib aniq ta’mirlash narxini aytish qiyin bo‘lishi mumkin.
Bunday holatda xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot:
“Avval diagnostika qilamiz, shundan keyin aniq narxni aytamiz”
deyishi mumkin.
Bu yerda iste’molchi uchun eng muhim masala — diagnostikaning o‘zi pullik yoki bepul ekanini oldindan bilish.
Agar diagnostika uchun alohida haq olinsa, uning narxini ham avvaldan so‘rash kerak.
Shuningdek, ta’mirlashni boshlashdan oldin:
“Aniqlangan nosozlikni bartaraf etish uchun jami qancha xarajat ketadi?”
deb so‘rash maqsadga muvofiq.
Qo‘shimcha xizmatni siz buyurtma bermagan bo‘lsangiz-chi?
Tasavvur qiling, siz telefoningizni faqat quvvatlash portini almashtirish uchun olib keldingiz.
Usta esa telefonni ochib:
“Batareyasini ham almashtirdik”, deydi.
Siz esa bunday xizmatga buyurtma bermagansiz.
Shunday vaziyatlarda iste’molchi aynan qanday xizmatga buyurtma berganini va qo‘shimcha ishlar bo‘yicha rozilik bildirgan-bildirmaganini aniqlashi kerak.
Shuning uchun qimmat yoki murakkab xizmatlarda buyurtmani yozma shaklda, elektron xabar orqali yoki buyurtma-naryad kabi hujjat bilan rasmiylashtirish foydali.
Bu keyinchalik nizoli vaziyat yuzaga kelganda muhim dalil bo‘lishi mumkin.
“Narxni keyin aytamiz” degan gapga ko‘r-ko‘rona rozi bo‘lmang
Ba’zan xizmat ko‘rsatuvchi:
“Avval ishni qilamiz, keyin hisoblashamiz”
deydi.
Iste’molchi esa “mayli” deb rozi bo‘ladi.
Natijada xizmat tugagach, kutilganidan bir necha baravar yuqori summa aytilishi mumkin.
Agar xizmat narxini oldindan aniq belgilashning imkoni bo‘lmasa, hech bo‘lmaganda:
-
hisoblash tartibini;
-
bir soatlik yoki bir kunlik tarifni;
-
materiallar narxini;
-
qo‘shimcha ishlar qiymatini;
-
maksimal taxminiy summani
oldindan aniqlab olish kerak.
Narx noaniq bo‘lsa, hisoblash mexanizmi aniq bo‘lishi kerak.
Chegirma bor ekan, darhol buyurtma berish kerakmi?
“50 foiz chegirma!”
“Faqat bugun!”
“Oxirgi imkoniyat!”
Bunday reklama odamni tez qaror qabul qilishga undaydi.
Ammo chegirma e’lon qilingan bo‘lsa, uning shartlarini ham bilish kerak.
Masalan:
— Avvalgi narx qancha edi?
— Chegirma qaysi xizmatlarga amal qiladi?
— Qo‘shimcha xizmatlar ham chegirmaga kiradimi?
— Aksiya qachongacha davom etadi?
— Chegirma faqat yangi mijozlar uchunmi?
Aksiya sababli shoshilib, keyinchalik qo‘shimcha xarajatlarga duch kelmaslik uchun shartlarni oldindan o‘qib chiqqan ma’qul.
Narx o‘zgarsa, iste’molchi nima qiladi?
Masalan, siz xizmatga buyurtma berdingiz va dastlab 1 million so‘mga kelishdingiz.
Ish davomida xizmat ko‘rsatuvchi:
“Yana 500 ming so‘m qo‘shildi”
dedi.
Bunday vaziyatda darhol:
“Nima sababdan narx o‘zgardi?”
deb so‘rash kerak.
Qo‘shimcha xarajatning sababi, miqdori va uning qaysi ish uchun hisoblangani tushuntirilishini talab qilish mumkin.
Agar siz qo‘shimcha ishga buyurtma bermagan bo‘lsangiz yoki uning narxi haqida oldindan ma’lumot berilmagan bo‘lsa, vaziyatni hujjatlar asosida aniqlashtirish muhim.
Narxni yozma shaklda olishning foydasi nimada?
Og‘zaki kelishuv keyinchalik muammoga aylanishi mumkin.
“Usta 800 ming degandi.”
“Yo‘q, men 1,2 million degandim.”
“Telefon orqali 500 ming degan edi.”
“Bu faqat ish haqi edi.”
Bunday tortishuvlarda kim nima deganini isbotlash qiyin.
Shuning uchun imkon qadar:
-
shartnoma;
-
buyurtma-naryad;
-
hisob-faktura;
-
chek;
-
xizmatlar ro‘yxati;
-
elektron yozishmalar;
-
narx ko‘rsatilgan reklama
kabi hujjatlarni saqlash kerak.
Bir daqiqada olingan skrinshot keyinchalik yuz minglab yoki millionlab so‘mlik nizoda muhim dalilga aylanishi mumkin.
Xizmat ko‘rsatuvchi narx haqida ma’lumot bermasa nima qilish kerak?
Avvalo, xizmatning to‘liq narxi va shartlari haqida ma’lumot berilishini so‘rang.
Agar ma’lumot tushunarsiz bo‘lsa:
“Yakuniy qancha to‘layman?”
deb aniq savol bering.
“Taxminan”, “ko‘ramiz”, “keyin hisoblaymiz” kabi javoblar o‘rniga hisob-kitob tartibini aniqlashtiring.
Agar iste’molchining huquqi buzilgan deb hisoblasangiz, xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotga yozma murojaat qilish mumkin.
Qonunchilik iste’molchiga o‘z huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun sudga va boshqa vakolatli davlat organlariga murojaat qilish imkonini beradi.
Xizmat narxini so‘rashdan uyalmang
Ba’zi odamlar xizmat ko‘rsatuvchiga:
“Qancha turadi?”
deb qayta-qayta so‘rashni noqulay deb biladi.
Aslida esa bu — iste’molchining eng oddiy va muhim savollaridan biri.
Siz pulingizni sarflayapsiz.
Demak, nima uchun, qancha va qanday shartlarda pul to‘layotganingizni bilishga haqlisiz.
Xizmat ko‘rsatuvchi ham iste’molchiga xizmat haqida to‘g‘ri va to‘liq ma’lumot berishi kerak.
Xizmat uchun pul to‘lashdan oldin 10 ta savol
Xizmatga buyurtma berishdan oldin quyidagi savollarni berib ko‘ring:
1. Xizmatning to‘liq narxi qancha?
2. Ushbu narxga nimalar kiradi?
3. Qo‘shimcha to‘lovlar bormi?
4. Materiallar narxga kiritilganmi?
5. Yetkazib berish yoki o‘rnatish uchun alohida haq olinadimi?
6. Xizmat davomida narx o‘zgarishi mumkinmi?
7. Narx o‘zgarsa, bu haqda qachon xabar beriladi?
8. Xizmatga kafolat beriladimi?
9. To‘lovni tasdiqlovchi hujjat beriladimi?
10. Kelishilgan narxni shartnoma yoki boshqa hujjatda qayd etish mumkinmi?
Mana shu savollar keyinchalik “men bunday summaga rozi bo‘lmaganman” degan muammoning oldini olishga yordam beradi.
Xulosa
Xizmat xarid qilayotgan iste’molchi faqat xizmatning o‘ziga emas, uning narxi va shartlariga ham e’tibor berishi kerak.
Chunki arzon ko‘ringan xizmat yakunda qimmatga tushishi, reklamadagi narx esa faqat boshlang‘ich tarif bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun oddiy qoida bor:
Avval narxni bilib oling, keyin buyurtma bering.
Agar xizmat murakkab bo‘lsa, narxni yozma shaklda kelishib oling. Qo‘shimcha xarajatlar haqida so‘rang. Chek va boshqa hujjatlarni saqlang.
Zero, iste’molchining xizmat haqida to‘g‘ri va to‘liq ma’lumot olish huquqi bor. Bu huquqni bilish esa kutilmagan xarajatlardan himoyalanishning eng oddiy usullaridan biridir.
