Bugun biror joyimiz og‘risa, avvalo shifokorga boramiz. Shifokor esa ko‘pincha “tahlil topshiring”, “UZI qildiring”, “KT yoki MRTdan o‘ting”, “qon tahlili kerak” deydi.
Shundan keyin bemorning oldida yana bir savol paydo bo‘ladi: Qayerda diagnostika qildirish kerak? Natija qanchalik ishonchli? To‘langan pul evaziga qanday hujjat olinadi? Agar tahlil natijasida xatolik bo‘lsa-chi?
Ayniqsa xususiy klinika va laboratoriyalarda diagnostika xizmatlari pulli bo‘lgani uchun iste’molchi bu jarayonda nafaqat bemor, balki xizmatdan foydalanuvchi shaxs sifatida ham o‘z manfaatlarini bilishi kerak.
O‘zbekiston qonunchiligida fuqaroning sog‘lig‘i holati, tekshiruv natijalari, tashxis, davolash usullari va ular bilan bog‘liq xavf-xatarlar haqida axborot olish huquqi belgilangan.
“Tahlil topshiring” deyishdi. Qayerda topshirishning farqi bormi?
Farqi bor.
Bugun bozorda turli xil diagnostika markazlari, xususiy klinikalar va laboratoriyalar faoliyat yuritmoqda. Reklamalarda esa “eng aniq tahlil”, “100 foiz natija”, “zamonaviy apparat”, “tezkor diagnostika” kabi va’dalarni uchratish mumkin.
Ammo bemor reklamadagi va’daga emas, avvalo xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotning qonuniy faoliyat yuritayotganiga e’tibor qaratishi kerak.
Amaldagi tartibga ko‘ra, tibbiy faoliyat litsenziyalanadi. Litsenziya tibbiy faoliyatning tegishli ixtisosliklari bo‘yicha beriladi va litsenziyalovchi organ O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligidir.
Shuning uchun diagnostika xizmatidan foydalanishdan oldin klinika yoki laboratoriyaning tegishli faoliyat uchun zarur huquqiy asosga ega ekanini aniqlash foydadan xoli emas.
Narxni oldindan so‘rash — uyat emas
Ko‘pchilik diagnostika markaziga kirganda narxni so‘rashga noqulaylik sezadi.
Aslida esa aksincha.
Masalan, fuqaro “qon tahlili” uchun murojaat qiladi. Ammo keyinchalik unga qo‘shimcha parametrlar, ekspress tahlil, alohida biomaterial olish, shifokor konsultatsiyasi yoki boshqa xizmatlar ham taklif qilinishi mumkin.
Shu sababli quyidagilarni oldindan aniqlashtirib olish kerak:
-
xizmatning to‘liq nomi;
-
narxi;
-
narxga nimalar kirishi;
-
natija qachon tayyor bo‘lishi;
-
natija qanday shaklda berilishi;
-
qayta tahlil qilish zarur bo‘lsa, buning narxi;
-
biomaterial olish uchun alohida to‘lov mavjud yoki yo‘qligi.
“Tahlil 100 ming so‘m” degan yozuvning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin. Aynan shu summa evaziga qanday xizmat ko‘rsatilishini bilish kerak.
“Natija tayyor” deyishdi. Lekin natijani tushunmasangiz-chi?
Tibbiy tahlil natijasidagi raqamlar oddiy odam uchun tushunarsiz bo‘lishi mumkin.
Masalan:
Glyukoza — 6,2
Gemoglobin — 115
ALT — 48
Bemor esa: “Bu yaxshi ko‘rsatkichmi yoki yomonmi?” degan savol bilan qoladi.
Shuni unutmaslik kerakki, laboratoriya natijasi har doim ham mustaqil tashxisning o‘zi emas. Uni bemorning umumiy holati, shikoyatlari, boshqa tekshiruvlari va tibbiy tarixidan kelib chiqib shifokor baholashi mumkin.
Fuqarolar o‘z sog‘lig‘i haqida, jumladan tekshiruv natijalari, tashxis, davolash usullari va ular bilan bog‘liq xavf-xatarlar haqida ma’lumot olish huquqiga ega.
Demak, bemor “Natijam nima bo‘ldi?” deb so‘rashi mutlaqo tabiiy.
UZI, KT, MRT — hammasi bir xil emas
Diagnostika xizmatlari deganda faqat qon yoki siydik tahlili tushunilmaydi.
Bugungi kunda:
-
UZI;
-
rentgen;
-
kompyuter tomografiyasi — KT;
-
magnit-rezonans tomografiya — MRT;
-
EKG;
-
laboratoriya tahlillari;
-
endoskopik tekshiruvlar;
-
boshqa instrumental va funksional tekshiruvlar
keng qo‘llanadi.
Ammo “zamonaviy apparat” degan reklamaning o‘zi tekshiruv sizga albatta kerakligini anglatmaydi.
Qaysi diagnostika usuli kerakligini, odatda, tibbiy holatingizdan kelib chiqib mutaxassis belgilaydi.
Shuning uchun faqat chegirma yoki reklamadagi “kompleks tekshiruv”ga qiziqib, barcha diagnostika xizmatlarini ketma-ket buyurtma qilish to‘g‘ri yondashuv bo‘lmasligi mumkin.
“Kompleks diagnostika” taklif qilishsa, nimalarni so‘rash kerak?
Bugun ayrim markazlarda “check-up”, “to‘liq diagnostika”, “erkaklar salomatligi”, “ayollar salomatligi” kabi paketlar taklif qilinadi.
Bunday paketni sotib olishdan oldin uning tarkibini so‘rang.
Masalan:
Paket ichida nechta tahlil bor?
Qaysi apparat tekshiruvlari mavjud?
Shifokor konsultatsiyasi narxga kiritilganmi?
Natijalarni izohlab berishadimi?
Keraksiz deb topilgan tekshiruvni paketdan chiqarish mumkinmi?
Natijalar elektron yoki qog‘oz shaklda beriladimi?
Shunchaki “30 ta tahlil — 500 ming so‘m” degan reklama asosida qaror qabul qilishdan ko‘ra, aynan qanday xizmat uchun pul to‘layotganingizni bilgan ma’qul.
Diagnostika natijasini olib ketish mumkinmi?
Bemor o‘z sog‘lig‘i haqida ma’lumot olish huquqiga ega.
Ayrim hollarda tibbiy hujjatlardan sog‘liq holatini aks ettiruvchi ko‘chirma ham talab qilinishi mumkin. Amaldagi tartibda bemorlarning talabi bo‘yicha sog‘lig‘i holatini aks ettiruvchi tibbiy hujjatlardan ko‘chirma bepul taqdim etilishi nazarda tutilgan.
Shuning uchun:
“Natijani bermaymiz”, “faqat telefoningizga aytamiz”, “faylni olib ketishingiz mumkin emas” kabi holatlarda xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotdan natijani qanday shaklda olish mumkinligini aniqlashtirish kerak.
Ayniqsa keyinchalik boshqa shifokorga murojaat qilish ehtimoli bo‘lsa, avvalgi tekshiruv natijalarini saqlab qo‘yish muhim.
Eng muhim masala — noto‘g‘ri natija chiqsa-chi?
Diagnostikada eng jiddiy masalalardan biri shu.
Tasavvur qiling, fuqaro laboratoriyada tahlil topshirdi. Natijada jiddiy kasallik borligi ko‘rsatildi.
Bemor xavotirga tushib, qo‘shimcha davolanish boshladi. Keyinchalik esa boshqa laboratoriyada ayni tahlil butunlay boshqacha natija berdi.
Bunday vaziyatda shunchaki “menda noto‘g‘ri tahlil chiqibdi” deb ketib qolish shart emas.
Avvalo:
-
tahlil natijasini saqlang;
-
to‘lov hujjatini saqlang;
-
klinika yoki laboratoriyaga yozma murojaat qiling;
-
natijani qayta tekshirish yoki vaziyatga aniqlik kiritishni so‘rang;
-
zarur bo‘lsa, boshqa mutaxassis yoki boshqa tibbiy muassasadan ikkinchi fikr oling.
Bemorning huquqlari buzilgan taqdirda davolash-profilaktika muassasasi rahbari yoki mansabdor shaxsiga, yuqori boshqaruv organiga yoki sudga murojaat qilish imkoniyati mavjud.
“Ikkinchi fikr” olish mumkinmi?
Ha, bemorning boshqa mutaxassis maslahatini olish huquqi qonunda ham nazarda tutilgan.
Ayniqsa jiddiy tashxis qo‘yilgan, katta miqdorda mablag‘ talab qiladigan davolanish tavsiya etilgan yoki operatsiya masalasi ko‘tarilgan vaziyatlarda boshqa mutaxassisning fikrini olish foydali bo‘lishi mumkin.
Bu birinchi shifokorga ishonmaslik degani emas.
Bu — bemorning o‘z sog‘lig‘i bo‘yicha ongli qaror qabul qilishga harakat qilishi.
“100 foiz aniq” degan reklamalarga ehtiyot bo‘ling
Diagnostika xizmatlarida reklama masalasi ham muhim.
“100 foiz kafolatlangan natija”, “hech qachon xato qilmaydi”, “barcha kasallikni aniqlaydi” kabi juda keskin va’dalar iste’molchida noto‘g‘ri tasavvur uyg‘otishi mumkin.
Bemor esa reklama bilan tibbiy xulosani bir-biridan ajrata olishi kerak.
Reklama — xizmat haqida ma’lumot. Tashxis esa tibbiy baholash natijasi.
Shu sababli internetdagi reklama asosida o‘z-o‘ziga tashxis qo‘yish yoki davolanishni boshlash xavfli bo‘lishi mumkin.
To‘lov qildingizmi? Hujjatni oling
Diagnostika xizmatidan foydalanganda to‘lovni tasdiqlovchi hujjatni saqlab qo‘ying.
Bu oddiy ko‘ringan qog‘oz keyinchalik muammo yuzaga kelganda muhim dalil bo‘lishi mumkin.
Shuningdek:
-
tahlil natijasi;
-
shifokor yo‘llanmasi;
-
xulosa;
-
elektron yozishmalar;
-
reklama skrinshotlari;
-
to‘lov cheki
kabi hujjatlarni ham saqlab qo‘yish mumkin.
Ayniqsa xizmat sifati bo‘yicha e’tiroz bildirishga to‘g‘ri kelsa, “men falon kuni falon xizmat uchun pul to‘lagandim” degan gapni hujjat bilan tasdiqlash ancha oson bo‘ladi.
Diagnostika xizmatida iste’molchining 10 ta qoidasi
1. Diagnostika markazi yoki klinikaning qonuniy faoliyat yuritayotganiga e’tibor bering.
2. Tekshiruvdan oldin xizmat narxini aniqlang.
3. Narxga aynan nimalar kirishini so‘rang.
4. “Kompleks paket” tarkibini tekshiring.
5. Tekshiruv natijasini qanday shaklda olishingizni oldindan biling.
6. Natijalarni saqlab qo‘ying.
7. Tashxis yoki jiddiy xulosa bo‘yicha savollaringizni shifokorga bering.
8. Zarur bo‘lsa, boshqa mutaxassis fikrini oling.
9. To‘lov cheki va boshqa hujjatlarni yo‘qotmang.
10. Huquqingiz buzilsa, murojaatni og‘zaki emas, imkon qadar yozma shaklda qoldiring.
Muammo chiqsa, nima qilish kerak?
Agar diagnostika xizmatidan norozi bo‘lsangiz, muammoni darhol ijtimoiy tarmoqqa olib chiqishdan oldin xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotning o‘ziga yozma murojaat qilish maqsadga muvofiq.
Murojaatda:
-
qachon xizmat olganingiz;
-
qanday xizmat ko‘rsatilgani;
-
qancha pul to‘laganingiz;
-
nimadan norozi ekaningiz;
-
qanday talabingiz borligi
aniq yozilishi kerak.
Murojaatga chek, tahlil natijasi va boshqa dalillarni ilova qilish mumkin.
Agar masala hal etilmasa, qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda yuqori turuvchi organlarga yoki sudga murojaat qilish imkoniyati mavjud.
Xulosa
Diagnostika — shunchaki “tahlil topshirib, qog‘oz olish” emas. Uning natijasi bemorning keyingi davolanishiga, ba’zan esa muhim tibbiy qarorlariga ta’sir qilishi mumkin.
Shuning uchun bemor xizmatdan foydalanayotgan paytda qancha pul to‘layotganini, aynan qanday tekshiruvdan o‘tayotganini, natijani qanday olishini va natija yuzasidan kimdan tushuntirish so‘rashi mumkinligini bilishi kerak.
Eng muhimi, sog‘liq bilan bog‘liq masalada shoshilinch xulosa emas, aniq ma’lumot va hujjatga tayangan qaror muhim.
Chunki diagnostikaga to‘langan pul — oddiy xarajat emas. Uning ortida insonning sog‘lig‘i, vaqti va ishonchi turadi.
