Do‘konda mahsulotni qo‘lga oldik, narxiga qaradik, savatga soldik. Ammo eng muhim ma’lumotlardan biri — yaroqlilik muddatini tekshirish — ko‘pincha esimizdan chiqadi. Ba’zida esa qadoqdagi sanalarni ko‘rib ham, qaysi biri ishlab chiqarilgan sana, qaysi biri yaroqlilik muddati ekanini tushunmaymiz. Xo‘sh, mahsulotning yaroqlilik muddatini to‘g‘ri qanday tekshirish kerak?
Supermarket yoki oddiy do‘konda xarid qilayotganda mahsulotning tashqi ko‘rinishi, narxi va reklamasiga ko‘proq e’tibor beramiz. “Aksiya”dagi mahsulotni ko‘rsak, savatga solamiz. Chiroyli qadoqni ko‘rsak, sifatli deb o‘ylaymiz.
Lekin oziq-ovqat mahsulotini xarid qilishda eng oddiy qoidalardan biri — avval sanasiga qarash.
Chunki mahsulotning yaroqlilik muddati uning qachongacha iste’mol qilish mumkinligini aniqlashda muhim ma’lumot hisoblanadi.
Yaroqlilik muddati deganda nimani tushunamiz?
Oddiy qilib aytganda, yaroqlilik muddati — ishlab chiqaruvchi belgilagan shartlar asosida mahsulot o‘z xususiyatlarini saqlab qolishi va iste’mol uchun yaroqli bo‘lishi kerak bo‘lgan davr.
Ammo xaridorlar ko‘p adashadigan joy ham shu.
Qadoqda bir nechta sana yoki yozuv bo‘lishi mumkin:
“Ishlab chiqarilgan sana”
“Yaroqli”
“Yaroqlilik muddati”
“Best before”
“EXP”
“Use by”
Ularning ma’nosi bir xil emas.
Shuning uchun qadoqdagi yozuvni shunchaki ko‘rib qo‘yish emas, uning nimani anglatayotganini tushunish ham muhim.
1. Avval ishlab chiqarilgan sanani toping
Masalan, qadoqda:
Ishlab chiqarilgan sana: 15.08.2026
deb yozilgan.
Bu mahsulot aynan shu kuni ishlab chiqarilganini anglatadi.
Ammo bu sana mahsulotni shu kunning o‘zida iste’mol qilish kerak degani emas.
Endi uning yaroqlilik muddati qancha ekanini bilish kerak.
Masalan:
Yaroqlilik muddati — 30 kun.
Demak, mahsulotning iste’molga yaroqli davri ishlab chiqarilgan sanadan boshlab hisoblanadi.
Shu sababli faqat ishlab chiqarilgan sanaga qarab xulosa qilish yetarli emas.
2. “Muddati” bilan “ishlab chiqarilgan sana”ni adashtirmang
Bu eng ko‘p uchraydigan xatolardan biri.
Masalan, qadoqda:
12.08.2026
12.09.2026
degan ikkita sana turibdi.
Xaridor ulardan birini ko‘rib:
“Ha, muddati bor ekan.”
deb ketishi mumkin.
Ammo qaysi biri ishlab chiqarilgan, qaysi biri yaroqlilik muddati?
Buni qadoqdagi yozuvdan aniqlash kerak.
“MFG”, “MFD”, “PROD” kabi qisqartmalar ishlab chiqarilgan sanani anglatishi mumkin.
“EXP” esa odatda yaroqlilik muddati tugaydigan sanani bildiradi.
Ammo turli ishlab chiqaruvchilar turli belgilardan foydalanishi mumkin. Shu sababli yozuvning o‘ziga qarab ma’nosini aniqlash kerak.
3. Faqat kun va oyga emas, yilga ham qarang
Ba’zida xaridor:
“15.09”
degan sanani ko‘rib, mahsulot yangi ekan deb o‘ylaydi.
Ammo yil ko‘rsatilganmi?
Sanani to‘liq tekshirish kerak:
kun — oy — yil.
Masalan:
15.09.2026
bilan
15.09.2027
o‘rtasida katta farq bor.
Shuning uchun qadoqdagi sanani shoshilmasdan to‘liq o‘qib chiqing.
4. Sana o‘chirilgan yoki ustidan qayta yozilgandek ko‘rinsa, ehtiyot bo‘ling
Bu juda muhim.
Agar mahsulotdagi sana:
-
xira;
-
o‘qib bo‘lmaydigan;
-
ustidan boshqa sana bosilgandek;
-
qirib tashlangandek;
-
qayta yopishtirilgan stiker ostida qolgan
bo‘lsa, xaridor bunga e’tibor qaratishi kerak.
Sana aniq ko‘rinmasa, mahsulotni olishga shoshilmasdan, do‘kon xodimidan tushuntirish so‘rash mumkin.
“Sanasi qachongacha ekan?”
deb so‘rashdan uyalmang.
Bu sizning xaridor sifatidagi oddiy ehtiyotkorligingiz.
5. “Muddati hali tugamagan” degani hammasi joyida degani emas
Tasavvur qiling, qadoqda:
Yaroqlilik muddati: 20.09.2026
deb yozilgan.
Bugun esa 8-sentabr.
Demak, muddat hali tugamagan.
Ammo mahsulot qanday sharoitda saqlangan?
Masalan, muzlatilgan mahsulot uzoq vaqt davomida muzlatkichdan tashqarida turgan bo‘lsa, faqat qadoqdagi sanaga qarab xulosa qilish to‘g‘ri emas.
Shuning uchun xaridor ikki narsaga birgalikda qarashi kerak:
1. Yaroqlilik muddati.
2. Saqlash sharoiti.
Ayniqsa sut, go‘sht, baliq, muzlatilgan mahsulotlar va boshqa tez buziladigan oziq-ovqatlarda bu juda muhim.
6. “Aksiya”dagi mahsulotni alohida tekshiring
Supermarketda katta harflar bilan:
“CHEGIRMA — 50 FOIZ!”
deb yozilgan mahsulotni ko‘rsangiz, darrov savatga solmang.
Avval sanasiga qarang.
Ba’zi mahsulotlar yaroqlilik muddatining oxirgi kunlariga yaqinlashgani sababli chegirmaga chiqarilishi mumkin.
Bu mahsulot avtomatik ravishda yaroqsiz degani emas.
Lekin xaridor:
“Men buni qachon iste’mol qilaman?”
degan savolni o‘ziga berishi kerak.
Masalan, muddati uch kundan keyin tugaydigan mahsulotni katta miqdorda xarid qilib qo‘yishning hojati yo‘q.
7. “Ochilgandan keyin” degan yozuvni ham unutmang
Ba’zi mahsulotlarda ikki xil muddat bo‘lishi mumkin.
Masalan:
“Ochilmagan holda 12 oy.”
Ammo qadoq ochilgandan keyin:
“3 kun ichida iste’mol qilish.”
degan ko‘rsatma berilishi mumkin.
Bu, ayniqsa:
-
souslar;
-
sut mahsulotlari;
-
bolalar oziq-ovqatlari;
-
konservalar;
-
sharbatlar;
-
kosmetik va boshqa mahsulotlarda
uchrashi mumkin.
Shuning uchun mahsulotning umumiy yaroqlilik muddatini bilish bilan birga, ochilgandan keyin qancha vaqt davomida foydalanish mumkinligini ham o‘qib chiqing.
“Best before” ko‘rsangiz, nimani anglatadi?
Import mahsulotlarda inglizcha yoki boshqa tildagi yozuvlarga duch kelish mumkin.
Masalan:
Best before
degan yozuv uchrashi mumkin.
Bu odatda mahsulotning belgilangan saqlash sharoitlarida o‘zining kutilgan sifat xususiyatlarini saqlaydigan muddatini bildiradi.
Ammo xaridor chet tilidagi yozuvni tushunmasa, taxmin qilmasdan mahsulotning o‘zbek yoki boshqa tushunarli tildagi markirovkasini tekshirishi ma’qul.
Sanani qayerdan qidirish kerak?
Yaroqlilik muddati har doim ham mahsulotning old tomonida turmaydi.
U:
-
orqa tomonida;
-
tag qismida;
-
qopqoqda;
-
bo‘yin qismida;
-
chok joyida;
-
alohida yorliqda
ko‘rsatilishi mumkin.
Shuning uchun:
“Oldida yo‘q ekan, demak muddati yozilmagan”
deb o‘ylamang.
Qadoqning barcha tomonini ko‘zdan kechiring.
Sanani o‘qish qiyin bo‘lsa, nima qilish kerak?
Ba’zi mahsulotlarda sana juda mayda harflar bilan yoziladi.
Ayniqsa keksa odamlar uchun uni o‘qish qiyin bo‘lishi mumkin.
Bunday paytda telefon kamerasi yordamida sanani kattalashtirib ko‘rish mumkin.
Agar baribir tushunarsiz bo‘lsa, do‘kon xodimidan yordam so‘rash kerak.
Sana o‘qilmayapti deb mahsulotni ko‘r-ko‘rona xarid qilish shart emas.
Yaroqlilik muddati o‘tgan mahsulotni ko‘rsangiz nima qilish kerak?
Agar do‘kon peshtaxtasida yaroqlilik muddati o‘tgan mahsulotni ko‘rsangiz, uni xarid qilmaslik kerak.
Shuningdek, do‘kon xodimiga bu haqda xabar berishingiz mumkin.
Agar mahsulotni allaqachon xarid qilgan bo‘lsangiz va keyinchalik uning muddati o‘tganini aniqlasangiz, chekni, mahsulotning o‘zini va qadoqdagi sana haqidagi ma’lumotlarni saqlab qo‘yish muhim.
Keyin sotuvchiga murojaat qilib, masalani qonunchilikda belgilangan tartibda hal qilish mumkin.
Mahsulotning hidi yoki ko‘rinishi shubhali bo‘lsa-chi?
Yana bir muhim jihat.
Mahsulotning sanasi joyida bo‘lishi uning holatini umuman tekshirmaslik mumkin degani emas.
Masalan, mahsulot:
-
g‘alati hidga ega;
-
rangi o‘zgargan;
-
qadoqi shishgan;
-
mog‘orlagan;
-
suyuqlik oqayotgan
bo‘lsa, uni iste’mol qilishga shoshilmang.
“Muddati o‘tmagan-ku” deb tavakkal qilish kerak emas.
Bunday vaziyatda mahsulotni do‘konga qaytarish yoki sotuvchiga murojaat qilish masalasini ko‘rib chiqish mumkin.
Xaridor uchun oddiy “5 soniyalik tekshiruv”
Do‘konda mahsulotni savatga solishdan oldin o‘zingizga beshta savol bering:
1. Ishlab chiqarilgan sanasi qachon?
2. Yaroqlilik muddati qachongacha?
3. Qadoq butunmi?
4. Mahsulot qanday saqlangan?
5. Uni uyga olib borgach, o‘z vaqtida iste’mol qila olamanmi?
Shu besh savolga javob topilsa, xarid ancha xavfsiz va ongli bo‘ladi.
Uyga kelgach ham sanani yana bir bor tekshiring
Ba’zida do‘konda shoshilib xarid qilamiz.
Uyga kelgach mahsulotlarni joylashtirish paytida yana bir bor ko‘zdan kechirish foydali.
Ayniqsa bir xil mahsulotdan bir nechta olgan bo‘lsangiz, ularning sanalarini solishtiring.
Muddati yaqin bo‘lgan mahsulotni oldinroq iste’mol qilish, uzoqroq muddatga ega mahsulotni esa keyinroq ishlatish mumkin.
Bu oddiy usul oziq-ovqatni behuda isrof qilishning ham oldini oladi.
Xulosa
Yaroqlilik muddatini tekshirish — supermarketda bir necha soniya vaqt oladigan, ammo juda muhim odat.
Mahsulotning faqat narxiga yoki chiroyli qadoqlanishiga qarab xarid qilmang.
Sanani toping. Yozuvning ma’nosini tushuning. Qadoqni tekshiring. Saqlash sharoitiga qarang.
Ayniqsa aksiya yoki katta chegirmadagi mahsulotlarda hushyorroq bo‘ling.
Xalqona qilib aytganda:
“Arzon deb olib, keyin pushaymon bo‘lgandan ko‘ra, do‘konda bir daqiqa tekshirgan yaxshi.”
Chunki mahsulotni savatga solishdan oldingi bir necha soniyalik e’tibor — keyinchalik sog‘liq va pul bilan bog‘liq muammolarning oldini olishi mumkin.
